Khoảng cách giữa chúng ta và các vì sao

Liên minh bảo tồn bầu trời sao

Bài‧Cathy teng　Ảnh‧Chuang Kung-ju　Biên dịch‧Tố Kim

Tháng 8 2020

中文 EN 日本語 IN ไทย

靠著想像，我們早已在科幻電影中遊走各星際間，甚至接納外星人在地球定居的可能。但對太空的追尋、對天文的認識，源出自每位天文愛好者，無數個徹夜不眠的觀察，一個星點、一個星點地勾勒出天體的位置，一點一滴解開星空的奧秘。

Nhờ vào trí tưởng tượng, loài người đã sớm du hành đến các vì sao trong vũ trụ qua những bộ phim khoa học viễn tưởng, thậm chí còn có thể tiếp nhận những người ngoài hành tinh đến định cư tại Trái Đất. Nhưng đối với người đam mê thiên văn thì quá trình tìm kiếm khám phá vũ trụ và nhận biết thiên văn của họ phải trải qua vô số đêm thức trắng để quan sát, dựa trên từng điểm sao sáng li ti để phác thảo nên vị trí của thiên thể, từng chút từng chút một giải mã bức màn bí ẩn của vũ trụ.

Đài thiên văn Lộc Lâm ( Lulin) tọa lạc trên ngọn núi Lộc Lâm Tiền (Front Lulin), cao 2.862m so với mặt nước biển, nằm gần công viên quốc gia Ngọc Sơn. Đài thiên văn này thuộc về trường Đại học quốc lập Trung Ương, kính thiên văn tại đây là kính viễn vọng lớn nhất Đài Loan với đường kính 1m. Đài thiên văn này không chỉ là nơi quan sát, nghiên cứu thiên văn quan trọng của Đài Loan mà còn tham gia nhiều kế hoạch thiên văn quốc tế khác.

Xuất phát từ Đài Bắc, phải mất 6 tiếng đồng hồ ngồi xe mới đến nơi. Dỡ trang thiết bị xuống, rồi còn phải lội bộ khoảng 600m mới đến được đài thiên văn màu trắng. Đây cũng là một trong số ít đài thiên văn trên thế giới mà xe không thể chạy vào đến tận nơi.

Ngày ngày ngắm bầu trời sao lung linh

Đi chung suốt chặng đường với chúng tôi là ông Lâm Hoằng Khâm (Lin Hung-chin), giám đốc đài thiên văn. Ông biết rất rõ khu vực này, nơi đây không chỉ là nơi làm việc của ông, vào năm 1990, khi còn là nghiên cứu sinh, ông Lâm Hoằng Khâm đã cùng giáo sư Thái Văn Tường (Tsay Wean-shun) tham gia công tác chọn địa điểm xây dựng đài thiên văn. “Phía bắc Đài Loan dễ bị ảnh hưởng bởi gió mùa đông bắc, vùng nam bộ thì có dòng khí tây nam, do đó chọn miền trung Đài Loan là thích hợp nhất. Ngoài ra, thường thì đài thiên văn được xây dựng trên núi cao để tránh sự nhiễu loạn của những đám mây ở độ cao 1.000m-2.000m”, ông Lâm Hoằng Khâm giải thích.

Cuộc sống ở đài thiên văn rất quy luật và đơn giản, ngoài giám đốc Lâm Hoằng Khâm, còn có 2 nhân viên quan sát thiên văn là anh Lâm Khởi Sinh (Lin Chi-sheng) và anh Tiêu Tường Diệu (Hsiao Hsiang-yao) cùng 4 trợ lý người dân tộc nguyên trú phụ trách vận hành đài thiên văn, đảm bảo 1 năm 365 ngày, chỉ cần thời tiết tốt là có thể quan sát bầu trời.

Thời gian quan sát bầu trời vào ban đêm rất là quí giá, thời gian biểu sử dụng kính viễn vọng của đài thiên văn dành cho các kế hoạch quan sát nghiên cứu thiên văn trong và ngoài nước, sau khi bình chọn, đài sẽ phân phối thời gian sử dụng cho mọi người. Nhưng thời tiết là do trời định, đôi khi ngày giờ đã sắp xếp đâu vào đó nhưng vì thời tiết xấu nên không thể quan sát. Chúng tôi hay đùa rằng nghề này đích thực là nghề “Ăn cơm nhờ trời”.

Giám đốc Lâm Hoằng Khâm giải thích, nhìn chung thì địa điểm quan sát thiên văn của Đài Loan cũng khá tốt, trung bình phân nửa số ngày trong năm có thể tiến hành quan sát thiên văn. Vả lại nơi đây nằm ở vĩ độ thấp, có thể quan sát đại bộ phận khu vực bầu trời phía nam, có lợi thế hơn các quốc gia nằm ở vĩ độ cao hơn. Ngoài ra, đài thiên văn của chúng ta nằm tại trạm quan sát đầu tiên ở phía tây Thái Bình Dương, nếu như đài thiên văn của Mỹ, Hawaii phát hiện mục tiêu đặc biệt nào đó thì đài thiên văn Lộc Lâm lập tức có thể xác định và quan sát ngay thời điểm đầu tiên.

Khởi động nhiệm vụ quan sát những vì sao.

Nói đến sự phát triển về lĩnh lực thiên văn của Đài Loan, ta có thể truy ngược về thời kỳ Nhật Bản thống trị hòn đảo này, nhưng cho đến khi Viện Nghiên cứu thiên văn của Đại học Trung Ương lắp đặt kính viễn vọng có đường kính 1m trên núi Lộc Lâm Tiền thì việc quan sát thiên văn của Đài Loan mới tạo nên bước đột phá lớn, từ đó cũng mang lại nhiều cơ hội cho Đài Loan tham gia các kế hoạch hợp tác quốc tế. Chẳng hạn như Kế hoạch Taiwan–America Occultation Survey (TAOS); kế hoạch hợp tác của Viện Nghiên cứu Thiên văn, Đại học Hawaii (Mỹ) với không quân Mỹ(Pan-STARRS); kế hoạch Khảo sát sao siêu mới; mạng quan sát gamma ray bursts Đông Á (East Asian Gamma Ray Burst Follow-up Network, EAFoN).

Trong nhiều năm qua, một trong những điểm nóng của nghiên cứu thiên văn là quan sát và phát hiện tiểu hành tinh. Đa số các tiểu hành tinh được phân bố trong vành đai tiểu hành tinh của Sao Mộc và Sao Hỏa. Ông Lâm Hoằng Khâm đưa ra ví dụ: tiểu hành tinh là những mảnh vụn được sản sinh trong quá trình hình thành hệ mặt trời, cũng giống như bột mì còn sót lại khi ta làm bánh mì vậy. Năm 1994, xảy ra sự kiện Sao chổi Shoemaker-Levy 9 va vào Sao Mộc. Điều này khiến cho các nhà thiên văn nhận ra rằng việc thiên thể đâm vào Trái Đất là chuyện có thể xảy ra.

Đài thiên văn Lộc Lâm bắt đầu gia nhập vào đội ngũ khảo sát bầu trời từ năm 2002 cho đến nay đã phát hiện hơn 800 tiểu hành tinh, lưu lại không ít những cái tên thuộc về Đài Loan trong bầu trời sao bao la rộng lớn như: “Chenshuchu” (Tiểu hành tinh số 278986), “Wudayou” (số 256892), “Dengyushian” (số 255989), “Chiayi” (số 147918), “Tsou” (số175586) và “Hehuanshan” (số 207661).

Ngoài việc đặt tên, việc tìm kiếm các tiểu hành tinh còn mang ý nghĩa quan trọng hơn, đó là chuẩn bị cho công tác đề phòng thiên thể va chạm Trái Đất. Nhiệm vụ sắp tới của đài thiên văn là sẽ tập trung quan sát các tiểu hành tinh có kích thước ước tính vài trăm mét trở lên. Tiểu hành tinh có kích thước lớn nhỏ ở khoảng này tuy không thể làm cho loài người và vạn vật tuyệt chủng nhưng nó có thể hủy diệt thành phố. Các nhà khoa học đang thu thập sáng kiến, tìm cách giải quyết vấn đề này. Anh Tiêu Tường Diệu cười nói: Cho nên bạn cũng có thể gọi chúng tôi là “Đội bảo vệ Trái Đất”.

Sự liên kết giữa con người và những vì sao

Cũng có thú vui ngắm nhìn cùng một khoảng trời và bị mê hoặc bởi bầu trời sao bao la vô tận, phải nhắc đến một nhóm bạn đam mê thiên văn nghiệp dư dưới đây.

Anh Lưu Chí An (Liu Chih-an) là một thành viên trong nhóm bạn này. Anh là chủ tịch thường trực Hiệp hội Thiên văn thành phố Đài Bắc, là người sáng lập và điều hành group Facebook “Liên minh Bảo tồn bầu trời sao Đài Loan”. Từ tấm bé anh đã thích ngắm nhìn những vì sao trên trời, sự hiểu biết về bầu trời sao mà anh có được là do anh tự đến thư viện tìm sách học hỏi. Để được ngắm sao, anh đến làm việc cho công ty quang học và học được rất nhiều kiến thức cũng như kỹ thuật về kính viễn vọng và quang học. Có hơn 30 năm kinh nghiệm trong việc quan sát các vì sao, anh là người thứ 2 ở châu Á hoàn thành quan sát 110 thiên thể trong Cuộc thi Messier Marathon. Bạn bè gọi anh là “Người GOTO” (GOTO là lập trình tự động định vị kính viễn vọng), bản đồ các ngôi sao đều nằm trong đầu anh. Anh Lưu Chí An nói: “Hễ có ngôi sao xuất hiện là tôi tìm thấy nó ngay”.

“Con người vốn say mê thiên văn từ khi vừa mới chào đời”, anh Lưu Chí An nói. Nhìn anh lắp kính viễn vọng mà không cần bất cứ dụng cụ hỗ trợ nào cả, chỉ với một cú quay hướng nhìn của ống kính là tìm thấy ngay thiên thể hình cầu tuyệt đẹp hay thiên thể lưa thưa rải rác. Qua kính thiên văn, ta có thể thấy những ngôi sao cách Trái Đất hàng vạn năm ánh sáng, còn có thể nhìn thấy những vết lồi lõm trên Mặt trăng, đường sọc ngang của Sao Mộc, vành đai của Sao Thổ, thật là một trải nghiệm thần kỳ khiến người ta phải thốt lên kinh ngạc.

Liên minh bảo tồn bầu trời sao

Bầu trời sao là một phần không thể thiếu trong cuộc sống của anh Lưu Chí An, nhưng trong quá trình quan sát các vì sao anh tình cờ chuyển sang con đường phòng chống ô nhiễm ánh sáng và đây là một hướng đi khác trong cuộc đời của anh.

Năm 2013, chính quyền huyện Nam Đầu đặt biển kỷ niệm gắn đèn LED trên đỉnh Yuanfeng, núi Hợp Hoan (Hehuan Mountain). Sự việc này đã khiến cho những người yêu thích các vì sao liên kết với nhau thực hiện sứ mệnh cứu lấy môi trường quan sát bầu trời sao đang bị phá hoại nghiêm trọng.

Anh Lưu Chí An đơn cử trường hợp thị trấn LakeTekapo ở New Zealand – một thị trấn nhỏ chỉ có 300- 400 cư dân đã thành công trong việc biến nơi đây trở thành khu bảo vệ bầu trời sao đầu tiên trên thế giới thông qua cơ chế phòng chống ô nhiễm ánh sáng.

Mô phỏng ý tưởng của thị trấn LakeTekapo, anh Lưu Chí An cùng bạn bè bắt tay vào công tác phòng chống ô nhiễm ánh sáng từ mảng du lịch, tuyên truyền quan niệm phòng chống ô nhiễm ánh sáng cho những người kinh doanh nhà trọ khu vực Thanh Cảnh (Qingjing); đồng thời triệu tập những người có cùng sở thích quan sát thiên văn lên núi tổ chức khóa huấn luyện giới thiệu bầu trời sao miễn phí, hy vọng có thể phát triển kiến thức về du lịch quan sát thiên văn tại địa phương.

Anh Lưu Chí An đưa chúng tôi đến tham quan khu nghỉ dưỡng Florence Resort và Starry House ở khu vực Thanh Cảnh. Hai khu nghỉ dưỡng này dùng các thiết bị đèn khác nhau, tuy nhiên mỗi nơi đều có sáng kiến riêng chẳng hạn như: lót giấy bạc vào trong đèn, giảm công suất của đèn, thay đổi sử dụng đèn kính mờ để tránh ánh sáng chiếu rọi lên cao gây ô nhiễm bầu trời. Các doanh nghiệp khu Thanh Cảnh cùng hẹn nhau tắt tất cả các ngọn đèn lớn ngoài trời sau 9 giờ tối, nhường lại màn đêm cho bầu trời đầy sao sáng.

Dư luận xã hội thường cho rằng có ánh sáng mới an toàn, nhưng anh Lưu Chí An chứng minh cho thấy, đèn quá sáng sẽ gây chói lòa và tạo điểm mù. Họ̣ không bắt mọi người phải tắt tất cả các ngọn đèn mà chủ yếu là “Chiếu sáng sao cho phù hợp”.

Chính quyền thấy được lòng quyết tâm của nhóm người yêu thích ngắm sao này nên cũng đưa ra các qui định liên quan đến công ước chiếu sáng ngoài trời. Tháng 7 năm 2018, chính quyền huyện Nam Đầu đã hợp tác với Hiệp hội Du lịch Thanh Cảnh cùng các đoàn thể thiên văn đệ đơn lên Hiệp hội Bầu trời đêm Quốc tế (International Dark-Night Association, gọi tắt là IDA) xin chứng nhận núi Hợp Hoan (Hehuan Mountain) là “Công viên Bầu trời đêm quốc tế”.

Và đến tháng 7 năm 2019, đơn đăng ký này đã được phê chuẩn. Vậy là núi Hợp Hoan cuối cùng đã trở thành “Công viên Bầu trời đêm quốc tế” thứ 3 tại châu Á sau Khu Bảo tồn đom đóm Yeongyang ở Hàn Quốc và Công viên quốc gia Iriomote-Ishigaki của Nhật Bản.

Ngước nhìn bầu trời bao la đầy sao cách xa chúng ta xa vời vợi được tính theo năm ánh sáng, vẻ đẹp của chúng là những câu chuyện thần thoại ly kỳ đối với nền văn minh của loài người; sự hiếu kỳ vô hạn của con người đối với thiên văn đã mở ra chuyến du hành vũ trụ của chúng ta. Thực hiện một chuyến quan sát thiên văn, ta sẽ phát hiện thấy, khoảng cách giữa chúng ta và những vì sao không xa như ta tưởng.

Từ khóa：

Đài thiên văn Lộc Lâm ( Lulin) tiểu hành tinh Liên minh bảo tồn bầu trời sao Đài Loan Lưu Chí An (Liu Chih-an ) Lâm Hoằng Khâm (Lin Hung-chin)

Thiên văn Công nghệ Sở thích Giáo dục Sinh thái

Chia sẻ:

Tạp chí Panorama Đài Loan

Khoảng cách giữa chúng ta và các vì sao

Liên minh bảo tồn bầu trời sao

Bài viết liên quan

Bài viết nổi bật