Trung tâm Văn hóa sông Mê Kông

Một tuần nắng đẹp vào tháng 5, trong khuôn viên hành lang của Đại học Khoa học Kỹ thuật Quốc lập Đài Loan (National Taiwan University of Science and Technology - NTUST) xuất hiện một rạp chiếu phim kiểu căn nhà gỗ thấm đẫm văn hóa đa quốc gia, tại đây trình chiếu tuyển tập phim “Mekong 2030” thuộc Liên hoan phim Luang Prabang của Lào do nhiều quốc gia thực hiện, bao gồm Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam, lấy đề tài sông Mê Kông làm bối cảnh, khắc họa cuộc chiến sống còn có nhau giữa con người và thiên nhiên do khai phá quá mức và sự biến đổi của môi trường.

Cô Lý Tuệ Trân (Jennifer Lee) - Giám đốc dự án tại Trung tâm Văn hóa sông Mê Kông (Mekong Cultural Hub, sau đây gọi tắt là MCH), người đã lên kế hoạch cho hoạt động “Tiếng nói của sông Mê Kông” cho biết, thật phấn chấn làm sao khi có thể đưa nghệ thuật Đông Nam Á đến giới thiệu tại một trường đại học tập trung chủ yếu vào khoa học và công nghệ. Đối tượng được MCH hỗ trợ là những người làm việc trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật nỗ lực tham gia vào hoạt động cộng đồng, trong khi đó, Đại học Khoa học Kỹ thuật Quốc lập Đài Loan luôn khuyến khích sinh viên nuôi dưỡng tư duy phát triển bền vững, khiến cả hai trở thành một cặp đôi hoàn hảo, lấy tính bền vững làm ngôn ngữ chung, cùng tạo ra cuộc gặp gỡ giữa nghệ thuật và công nghệ.

Cô Cổ Thục Huân (hàng trước, thứ 2 từ phải sang) đã dẫn các học sinh của mình đến Fangliao để tổ chức buổi hòa nhạc “Cuộc sống bất tận”. Sự kiện này đã trở thành một hoạt động văn hóa nghệ thuật quan trọng trong cộng đồng. (Ảnh: Cổ Thục Huân cung cấp)

“Bạn của bạn” có vẻ nhỏ bé nhưng lại là một mối liên kết vững chắc và mạnh mẽ.

Tạo nên những cuộc gặp gỡ. Khi nghệ thuật - văn hóa va chạm và lan tỏa trong khuôn viên trường học

Trong hội thảo về chuyên đề “Nghệ thuật, Khoa học và Câu chuyện hội tụ trên sông Mê Kông”, ông Sean Chadwell - Giám đốc điều hành Liên hoan phim Blue Chair ở Lào đã chiếu một số phim ngắn, đồng thời mời sinh viên và giảng viên chia thành các nhóm, lần lượt đảm nhận các vai trò như nhà làm phim độc lập, nhà kiểm duyệt phim và nhà tài trợ doanh nghiệp v.v..., khám phá bối cảnh tự sự từ nhiều góc nhìn khác nhau, giúp người tham gia hiểu rõ hơn các vấn đề môi trường tại địa phương, vừa thấy được những thách thức mà người làm văn hóa nghệ thuật ở khu vực sông Mê Kông đang phải đối mặt.

Tại một hội thảo khác với chuyên đề “Hòa nhịp cùng thiên nhiên: Hình dung lại cách sống ở vùng nông thôn Thái Lan” do ông Wayla Amatathammachad, Giám đốc điều hành Quỹ Nghệ thuật Prayoon của Thái Lan hướng dẫn, ông đã kết hợp những quan sát dài hạn của mình, giải thích những thay đổi trong môi trường và văn hóa Thái Lan như một bản đồ tư duy, sau đó mời người tham gia mô tả môi trường xung quanh họ bằng các từ khóa và vẽ sơ đồ mối quan hệ, nhằm truyền cảm hứng cho mọi người xem xét lại cách tiếp cận của mình đối với môi trường, truyền thống, xã hội v.v..., đồng thời suy nghĩ về tính khả thi của hành động tiếp theo.

Biến văn hóa nghệ thuật trở thành chất xúc tác cho sự đổi thay

Có lẽ “sự phục hồi bất ngờ” này là một trong những mục tiêu ban đầu mà MCH muốn mang đến. Cô Lý Tuệ Trân giải thích rằng, MCH chuyên về các dự án khu vực được Tổ chức Nghệ thuật Sống Quốc tế (Living Arts International, sau đây gọi tắt là LAI) thành lập khi tổ chức này mở văn phòng tại Đài Loan vào năm 2018. Những đối tượng được hỗ trợ cốt lõi là các nhà hoạt động văn hóa đến từ Campuchia, Lào, Myanmar, Đài Loan, Thái Lan và Việt Nam.

Tinh thần cốt lõi của LAI và MCH là nhấn mạnh vào việc thúc đẩy thay đổi xã hội thông qua nghệ thuật và văn hóa. Cô Lý Tuệ Trân chỉ ra rằng, Arn Chorn-Pond - người sáng lập LAI là một người tị nạn trong thời kỳ Khmer Đỏ ở Campuchia, được nhận làm con nuôi và lớn lên ở Hoa Kỳ. Khi trưởng thành có dịp đặt chân trở về quê hương, anh chứng kiến đất nước mình bị tàn phá bởi chiến tranh, hàng triệu người thiệt mạng, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống bị mai một nghiêm trọng. Vì tin rằng nghệ thuật và văn hóa có sức mạnh hàn gắn một xã hội bị tổn thương nên Arn Chorn-Pond đã góp tiền gây quỹ và thành lập LAI.

Mối liên hệ giữa LAI và Đài Loan bắt đầu khi Giám đốc điều hành Phloeun Prim được Bộ Văn hóa Đài Loan mời làm thành viên Ủy ban Tư vấn các vấn đề Đông Nam Á khóa I, đồng thời thông qua những cuộc tiếp xúc thường xuyên với các nhà hoạt động trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật ở Đài Loan, khám phá tiềm năng kết nối văn hóa Đài Loan và Đông Nam Á. Vào thời điểm đó, LAI đang lên kế hoạch cho hoạt động giao lưu văn hóa khu vực châu Á, Chính phủ Đài Loan cũng đang bắt đầu tăng cường giao lưu văn hóa với Đông Nam Á. Vì vậy, Văn phòng LAI ở Đài Loan chính thức được thành lập với sự hỗ trợ từ Bộ Văn hóa Đài Loan, hai bên chung sức đẩy mạnh giao lưu nghệ thuật văn hóa châu Á. 

Hơn 7 năm qua, MCH đã triển khai nhiều chương trình đào tạo khác nhau, chẳng hạn như sơ cứu tâm lý và đạo đức trong thực hành nghệ thuật. Ngoài ra, sự kiện “Điểm Gặp Gỡ” (Meeting Point) được tổ chức 18 tháng một lần, quy tụ hơn 100 chuyên gia nghệ thuật và văn hóa từ khắp châu Á, các tổ chức quốc tế như Quỹ Á-Âu (Asia-Europe Foundation) cũng được mời tham dự sự kiện, tạo diễn đàn đối thoại và giao lưu giữa các nhà thực hành, nhà hoạch định chính sách, nhà tài trợ, nhà nghiên cứu và những người khác.

Kết nối nguồn năng lượng sáng tạo của châu Á

Các mối liên hệ được hình thành từ MCH không chỉ giới hạn ở việc giao lưu văn hóa, mà còn là sự liên kết sâu sắc và tinh tế.

Cô Ngô Duy Vĩ, một chuyên gia sân khấu và là Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Nghệ thuật Biểu diễn Nam Đài Loan, người đã tham dự Hội nghị Điểm Gặp Gỡ tại Việt Nam năm 2024, cho biết chuyến giao lưu này không chỉ giúp cô hiểu sâu sắc hơn về những kinh nghiệm chung giữa Đài Loan và Đông Nam Á, mà còn giúp cô thiết lập quan hệ với những đối tác sáng tác đến từ lưu vực sông Mê Kông, sau đó thành lập nhóm sáng tạo mang tên “Grassroots Gossiping Group” (Nhóm Thảo luận cơ sở, gọi tắt là GGG).

Dưới sự kết nối của MCH, nghệ sĩ thị giác người Việt Nam, nghệ sĩ múa rối người Thái Lan, biên đạo múa người Lào, nghệ sĩ âm thanh người Myanmar và nghệ sĩ sân khấu người Đài Loan đã có cơ hội gặp nhau. Sau các cuộc thảo luận trực tuyến sơ bộ, họ đã mang theo các loại gia vị và vải vóc đặc trưng của quê hương mình bay đến Hà Nội.

Cô Ngô Duy Vĩ vừa cười vừa nói rằng, cô mang theo một số gia vị hầm và vải hoa văn Hakka, các nghệ sĩ khác mang theo những loại như “Paxiango” (một loại thuốc thảo dược từ cam quýt), lá nguyệt quế và cây quế. Trong lúc trò chuyện, mọi người đã tìm ra những điểm chung trong cách sử dụng các gia vị, và cuối cùng họ đã tạo ra một màn trình diễn kết hợp tất cả các yếu tố đa văn hóa từ gia vị và vải vóc.

Trên khoảng đất trống, các nghệ sĩ biểu diễn vừa nhảy múa vừa tương tác với những tấm vải rủ xuống từ trên cao, sự kết hợp những tấm vải đến từ nhiều quốc gia khác nhau là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa đa dạng. Sau đó các vũ công mời khán giả tự do kết nối các mảnh vải bằng việc buộc gia vị vào các màn vải theo bất kỳ cách nào họ muốn, kết quả là một bức màn sáng tạo tập thể đã dần hình thành ngay tại chỗ. Sử dụng âm nhạc, gia vị và biểu hiện hình thể kích thích các cảm quan khác nhau, biến sân khấu thành một bữa tiệc giao thoa văn hóa đa sắc màu.

Mặc dù sự hợp tác sáng tạo này chỉ là một trải nghiệm ngắn ngủi, nhưng đã để lại ấn tượng sâu sắc, giúp củng cố thêm tinh thần đồng đội giữa các nghệ sĩ. Ngay cả sau khi trở về nhà, mọi người vẫn giữ liên lạc và lấy cảm hứng từ chủ đề sáng tạo “Grassroots” của Hà Nội để thành lập GGG.

Cô Ngô Duy Vĩ chia sẻ rằng, GGG đang xem xét lên kế hoạch cho một dự án sáng tạo thứ hai, với dự định sử dụng các chủ đề  “chủ nghĩa thực dân” và “quê hương” (motherland), để suy ngẫm về lịch sử đất nước mình và xem xét mối quan hệ của chúng ta với vùng đất đó. Nhiều khu vực ở châu Á từng là thuộc địa, bối cảnh lịch sử này không chỉ định hình nền tảng văn hóa của mỗi quốc gia, mà còn trở thành một ngôn ngữ sáng tạo chung.

Mặc dù tác phẩm thứ hai vẫn đang trong giai đoạn gây quỹ, nhưng các nghệ sĩ vẫn thường xuyên trao đổi ý tưởng trực tuyến, đôi khi còn đến thăm đất nước của nhau. “Tất cả chúng tôi đều cảm thấy rằng, sự hợp tác sáng tạo xuyên quốc gia như thế này thực sự rất hiếm có, và mang một 'Năng lượng châu Á' (Asian Power) vô cùng mạnh mẽ”, cô Ngô Duy Vĩ giải thích. Mặc dù đến từ những quốc gia khác nhau, nhưng mỗi thành viên của GGG đều có không gian riêng ở quê nhà để tập luyện và biểu diễn, vì vậy họ tin rằng việc lưu diễn vòng quanh thế giới là điều khả thi. Có thể tác phẩm sẽ được triển khai đầu tiên tại Đài Loan, sau đó mở rộng sang Thái Lan và Lào, thậm chí có dịp lan tỏa đến châu Âu. Như cô Ngô Duy Vĩ mô tả, sự hợp tác sáng tạo này không chỉ là giao lưu văn hóa, mà còn là một hành động tập thể để các nhà sáng tạo châu Á cùng nhau lên tiếng.

Năm 2024, Trung tâm Văn hóa sông Mê Kông tổ chức sự kiện “Điểm Gặp Gỡ” tại Việt Nam, tạo nền tảng cho các nghệ sĩ đến từ nhiều quốc gia giao lưu, trao đổi ý tưởng và truyền cảm hứng cho nhau. (Ảnh do Hoang Nguyen và Ngo Tran Phuong Uyen cung cấp)

Cô Ngô Duy Vĩ (người đầu tiên từ phải sang) đã cùng các nghệ sĩ đến từ Việt Nam, Thái Lan, Lào và Myanmar thành lập nhóm sáng tạo GGG để giới thiệu những tác phẩm thể hiện sức mạnh châu Á. (Ảnh: Ngô Duy Vĩ cung cấp)

Khơi dậy sức sống địa phương

“MCH không chỉ xây dựng một nền tảng giao lưu nghệ thuật và văn hóa, mà còn giống như đang dệt nên một mạng lưới rộng lớn và chặt chẽ”, cô Cổ Thục Huân (Ku Shu-shiun), Phó Giáo sư Khoa Công nghiệp Văn hóa và Sáng tạo, Đại học Quốc lập Bình Đông (the Department of Cultural and Creative Industries at National Pingtung University) cho biết. MCH đã thông qua chương trình hỗ trợ nghệ thuật văn hóa để kết nối các tài năng từ nhiều quốc gia và thể loại khác nhau, việc giao lưu không chỉ làm nảy sinh ý tưởng trong giai đoạn lập kế hoạch, mà còn khơi dậy niềm đam mê và mở rộng hơn nữa tầm ảnh hưởng của văn hóa nghệ thuật.

Cô Cổ Thục Huân từng hai lần tham gia chương trình MCH nên nhận thức rất rõ về điều này. Là chuyên gia nghiên cứu chính sách văn hóa, từng giữ chức Giám đốc điều hành Hội nghị Văn hóa Quốc gia, cô hiểu rõ những ý tưởng và kỳ vọng của cộng đồng nghệ thuật, nhưng làm thế nào để các chính sách văn hóa được thực hiện một cách hiệu quả ở cấp địa phương luôn là một câu hỏi lớn trong tâm trí cô.

Rất nhiệt tình với chính sách văn hóa và ngành công nghiệp sáng tạo, nhưng cô nhận thấy hầu hết học sinh đều xa lạ với các vấn đề văn hóa. Cô Cổ Thục Huân thường tự hỏi: Làm thế nào để thu hẹp khoảng cách giữa chính sách văn hóa và đời sống thường nhật, khơi dậy niềm đam mê trong ánh mắt học sinh?

Cho đến năm 2019, cô Cổ Thục Huân được MCH mời tham gia một hội thảo tại Phnom Penh, Campuchia. Đó là lần đầu tiên cô đặt chân đến Đông Nam Á, chứng kiến cách các nghệ sĩ sáng tạo Đông Nam Á tận dụng mọi cơ hội để khai thác tối đa nguồn tài nguyên văn hóa hạn chế. “Sức sống mãnh liệt thể hiện trong đời sống văn hóa địa phương đã truyền cảm hứng rất lớn cho tôi”.

Mang theo những rung động từ trải nghiệm tại Phnom Penh, cùng lúc Đại học Bình Đông đang thúc đẩy trách nhiệm xã hội của đại học (USR), khiến cô Cổ Thục Huân có cơ hội đưa học sinh của mình đi thực tế địa phương. Cô dẫn sinh viên đến xã Phương Liêu (Fang-liao) hợp tác với thanh niên địa phương, triển khai chuyến khảo sát văn hóa lịch sử, tổ chức diễn đàn văn hóa công dân và buổi hòa nhạc cộng đồng. Cô Cổ Thục Huân vừa cười vừa nói, tính đến năm 2025, chương trình hòa nhạc “Cuộc sống bất tận” đã bước sang năm thứ tư, trở thành một sự kiện mà người cao tuổi trong cộng đồng rất mong chờ.

Điều phấn khởi hơn là những học sinh từng tham gia hoạt động cộng đồng cùng với cô Cổ Thục Huân trước kia, nay đã làm việc tại Quỹ Lovely Taiwan (Lovely Taiwan Foundation), một cơ sở nỗ lực tạo sức sống mới dài hạn cho địa phương, ngoài ra còn trù bị tổ chức sự kiện “Xuân Triều Tập” (phiên chợ tại thị trấn Triều Châu vào mùa xuân), nhằm truyền tải sức mạnh nghệ thuật và văn hóa sôi động của thị trấn Triều Châu (Chaozhou - huyện Bình Đông), tiếp tục phát triển bền vững. Tất cả những điều này đều bắt nguồn từ nguồn cảm hứng của cô trong chuyến thăm Phnom Penh năm ấy. “MCH đã cho tôi thấy được sức mạnh của nghệ thuật và văn hóa, tất cả phụ thuộc vào cách bạn thắp sáng nó”, cô Cổ Thục Huân nói.

“Bạn của bạn” là tên của một triển lãm do MCH tổ chức tại Công viên Văn hóa và Sáng tạo Hoa Sơn ở Đài Bắc (Taipei’s Huashan 1914 Creative Park) năm 2024, giới thiệu các hoạt động giao lưu giữa MCH và các tổ chức văn hóa nghệ thuật Đài Loan với khu vực Đông Nam Á từ nhiều năm qua. Cô Lý Tuệ Trân vừa cười vừa nói, “Bạn của bạn” là một cụm từ nghe rất bình thường, nhưng rất chân thật. Khi trở thành bạn bè, chúng ta sẽ hiểu nhau hơn và quan tâm đến nhau hơn, và chúng ta cũng sẽ giới thiệu những chủ đề thú vị cho bạn bè của mình, hiệu quả của việc tác động trực tiếp vào cốt lõi là vô cùng mạnh mẽ.

Ông Sean Chadwell, người Lào, lần đầu tiên đến Đài Loan theo lời mời tham dự hội thảo do Đại học Khoa học và Công nghệ Quốc gia Đài Loan tổ chức. Ông hứa với cô Lý Tuệ Trân rằng, ông sẽ quay lại lần nữa để tham gia Lễ hội Nghệ thuật Bờ biển phía Đông. Anh Wayla, người Thái Lan cũng đang tiếp tục nghiên cứu về trường học ở các làng bản của dân tộc nguyên trú Đài Loan, với hy vọng tìm ra cách thức để cùng tồn tại hài hòa với thiên nhiên. Lấy Đài Loan làm cơ sở, MCH đang xây dựng một mạng lưới giao lưu dành cho các chuyên gia nghệ thuật và nhà hoạt động văn hóa châu Á, mở rộng tầm ảnh hưởng của văn hóa nghệ thuật, hướng tới một thế giới vì thịnh vượng chung và bền vững.

Các nghệ sĩ đến từ châu Á đã cùng nhau tạo nên những tác phẩm sử dụng nhiều yếu tố cảm quan khác nhau như gia vị, vải vóc, âm nhạc và ngôn ngữ cơ thể, tạo nên một lễ hội giao thoa văn hóa đặc sắc. (Ảnh do Ngô Duy Vĩ cung cấp)

Một căn nhà gỗ đã xuất hiện ở hành lang Đại học Khoa học Kỹ thuật Quốc lập Đài Loan, trình chiếu những bộ phim về lưu vực sông Mê Kông, khơi gợi sự tò mò của sinh viên về các quốc gia Đông Nam Á.

Seniman-seniman yang datang dari Asia bersama-sama menggunakan rempah-rempah, kain, musik, tubuh dan indera lainnya menciptakan karya seni, layaknya kegiatan akbar lintas budaya. (Foto: Hoang Nguyen dan Ngo Tran Phuong Uyen)