Thông xe toàn tuyến Đường sắt Rừng Alishan

Chính tuyến đường sắt này đã mang đến cho Gia Nghĩa cảnh sắc khác biệt so với các thành phố khác.

Bước vào Công viên Nhà xe Đường sắt Rừng Alishan nằm trong thành phố Gia Nghĩa, những đầu máy xe lửa (thường gọi là đầu tàu) di chuyển chậm rãi theo đúng lịch trình. Nơi đường bộ cắt ngang đường sắt, rào chắn hạ xuống, người dân kiên nhẫn chờ tàu chậm rãi băng qua đường phố.

Tại đây, đường sắt đã hòa nhập vào đời sống sinh hoạt của người dân, thậm chí không có rào chắn. “Đây là khung cảnh hiếm thấy tại các khu đô thị đã được nâng cấp với hệ thống giao thông trên cao và hệ thống ngầm”, chuyên gia đường sắt kiêm Tổng biên tập tạp chí Thông tin Đường sắt (Rail New), ông Cổ Đình Duy (Ku Ting-wei) nói.

Hành trình trăm năm của đầu máy xe lửa hơi nước cổ này là sự tái hiện lịch sử quý giá của “thủ phủ đồ gỗ” Gia Nghĩa.

Trước cổng nhà tôi có đường sắt

Cảm giác đặc biệt ấy càng trở nên sâu sắc hơn khi đến các ga dọc theo tuyến đường sắt. Ông Ngô Minh Hàn (Wu Ming-han) - cán bộ Văn phòng Quản lý Đường sắt Lâm nghiệp và Di sản Văn hóa núi Alishan đã viết về đời sống của cư dân dọc tuyến đường và xuất bản cuốn sách mang tên “Tiếng vọng từ độ cao 2.421 mét: Hành trình dọc tuyến Đường sắt Rừng Alishan”.

Được sự hướng dẫn nhiệt tình của ông Ngô Minh Hàn, chúng tôi đã ghé thăm ga Trúc Kỳ (Zhu-qi). Ga tàu được xây từ gỗ này mới được trùng tu trong những năm gần đây, với gam màu xanh Tiffany nổi bật nhưng vẫn hài hòa với cảnh quan xung quanh. Do Trúc Kỳ còn là ga đầu tiên xuất phát từ đồng bằng rồi đi vào rừng núi nên tại đây vẫn lưu giữ nhiều yếu tố đặc trưng của đường sắt như đường ray quay đầu hình tam giác cho đầu máy xe lửa, bệ gỗ dùng để tiếp nhiên liệu và trạm cân xe lửa. Chính những dấu tích này đã khiến Trúc Kỳ được công nhận là di tích cấp huyện.

Tại đây, chúng tôi cũng tình cờ gặp gỡ nhiếp ảnh gia đường sắt Lại Quốc Hoa (Lai Guo-hua), người có bút danh là “Cá biển sâu”. Năm xưa, từng có tin đồn rằng tuyến đường sắt Rừng của núi Alishan sẽ bị xóa sổ. Là người dân địa phương, ông Lại Quốc Hoa không nỡ nhìn tuyến đường mà mình gắn bó từ nhỏ đến lớn biến mất. Ông bắt đầu cầm máy ảnh để lưu giữ ký ức, đến nay đã trải qua hơn 20 năm với gần 1 triệu tấm ảnh quý giá về đường sắt.

Ông Hà Phụng Môn (He Feng-men) - nguyên Trưởng ga Trúc Kỳ và là người đang sống ngay cạnh đường ray, chia sẻ với chúng tôi rằng: “Ở đây có rất nhiều người làm những công việc liên quan đến tuyến đường sắt này”. Ông Hà Phụng Môn đã sống trong khu nhà tập thể của tuyến đường sắt rừng hơn 50 năm, giống như nhiếp ảnh gia Lại Quốc Hoa, ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống gắn bó với ngành đường sắt, cả ông nội và cha ông đều từng là công nhân kỹ thuật chuyên phụ trách sửa chữa tuyến đường sắt. Vị trưởng ga tàu đã về hưu này có một cái tên rất đặc biệt, mà đặc biệt hơn nữa là cái tên cũng giống như con người ông vậy, sống để cống hiến, “phụng sự” cho tuyến đường sắt này, như một người gác cổng tận tụy canh giữ nơi cửa ngõ của tuyến đường sắt Rừng Alishan.

Ga Trúc Kỳ mới được trùng tu gần đây, nổi bật với gam màu xanh Tiffany bắt mắt.

Tuyến đường sắt Rừng bị gián đoạn 15 năm do bão

Tuy nhiên, để duy trì hoạt động của tuyến đường sắt băng rừng, leo núi từ độ cao 30 mét đến 2.451 mét so với mực nước biển, với độ dốc tối đa lên đến 6,25% này là việc không hề dễ dàng.

Ông Liên Tường Ích (Lian Xiang-yi), kỹ sư bảo trì của Văn phòng Quản lý Đường sắt Lâm nghiệp và Di sản Văn hóa núi Alishan cho biết, ban đầu người Nhật xây dựng tuyến đường sắt rừng là để vận chuyển gỗ từ vùng núi cao xuống đồng bằng, với mục đích chính là phục vụ nhu cầu công nghiệp. Vì vậy, các đoạn đường ray cũ thường được xây dựng tạm bợ, đơn sơ ở những khu vực có địa chất yếu. Tuy nhiên, trước mối đe dọa ngày càng thường xuyên của khí hậu cực đoan hiện nay, việc duy trì và bảo tồn tuyến đường sắt này đang đối mặt với nhiều thách thức.

Vào năm 2009, bão Morakot đổ bộ Đài Loan, tuyến đường sắt rừng bị hư hại tại 421 điểm dọc theo cả tuyến. Trải qua 6 năm sửa chữa, đến đầu tháng 9 năm 2015, tuyến đường mới được vận hành thử nghiệm. Thế nhưng, ngay cuối tháng đó, bão Dujuan lại ập đến khiến đường hầm số 42 bị hư hại do va đập mạnh từ khối lượng đất đá sạt lở có diện tích lên đến 100.000 mét vuông, buộc tuyến đường sắt phải ngưng hoạt động một lần nữa.

Việc khôi phục tuyến đường sắt rừng là điều tất yếu. Đối với người dân địa phương, tuyến đường sắt này là một phần ký ức đời sống quan trọng, vào năm 2019, tuyến đường đã được Bộ Văn hóa công nhận là “Cảnh quan văn hóa quan trọng”, không chỉ mang giá trị như một di sản văn hóa cấp quốc bảo, mà khi được chuyển đổi sang mục đích du lịch, đường sắt rừng còn trở thành một điểm đến du lịch quốc tế mang tính biểu tượng của Đài Loan.

Điều này khiến ông Liên Tường Ích, người phụ trách dự án phục hồi hầm số 42, cảm thấy vô cùng vinh dự. Ông cũng không phụ lòng kỳ vọng của mọi người, sau 15 năm triển khai công tác khôi phục tuyến đường, từ năm 2009 đến năm 2024, đường sắt rừng núi Alishan đã chính thức công bố thông xe toàn tuyến từ tháng 7 năm 2024.

Tại ga Trúc Kỳ vẫn có thể nhìn thấy bệ tiếp than từng được dùng cho đầu tàu hơi nước thời xưa.

Công trình sữa chữa hầm số 42: Nhỏ nhưng không đơn giản

Ông Liên Tường Ích thuật lại lời của đơn vị thi công: “Đây là một công trình nhỏ, nhưng không hề đơn giản”. Phương án thi công cuối cùng được chọn là vòng qua khu sạt lở để mở một đường hầm mới. Ông Liên Tường Ích cho biết, mặc dù việc cho tàu chạy vào hầm đồng nghĩa với việc phải hy sinh đoạn cảnh quan dài 200 mét dọc tuyến, “nhưng về lâu dài, phương án này có độ bền, độ an toàn và tính ổn định cao nhất. Sườn núi bị sạt lở cũng có thể tự phục hồi theo thời gian”.

Công trình hầm số 42 mất đến bốn năm để hoàn thành. Trước đó, còn phải trải qua hai năm đánh giá tác động môi trường, sau khi khởi công, dự án tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức như thiếu hụt nhân lực do đại dịch, chiến tranh Nga - Ukraine bùng nổ dẫn đến việc phải tức thời thay thuốc nổ nhũ tương bằng thuốc nổ nước có hiệu quả kém hơn, khiến việc thi công trở nên khó khăn hơn.

Ngoài ra, để giảm thiểu tác động đến hệ sinh thái, tuyến đường hầm mới đã chọn phương án khó thay vì dễ: tiếp tục đào sâu bên trong đường hầm cũ thay vì mở một cửa hầm mới. Sáng kiến “hầm trong hầm” này đã khiến độ khó của công trình tăng lên đáng kể.

Nhờ sự kiên trì của ông Liên Tường Ích, tuyến đường cũ vẫn được giữ lại. Trong tưởng tượng của ông, du khách có thể đi trên những chuyến tàu theo chủ đề đặc biệt, thậm chí có thể dừng lại tại đây rồi xuống tàu để chiêm ngưỡng những dấu tích của tuyến đường sắt rừng đã từng vượt qua bao tai ương để hồi sinh. Thiết kế nhỏ nhưng tinh tế, thấm đẫm tư duy nhân văn này chính là dấu ấn tự tin nhất mà ông để lại trong vai trò người phụ trách dự án.

Hầm số 42 sau khi được xây dựng lại bằng kỹ thuật “hầm trong hầm”, dù độ khó về thi công tăng cao nhưng có thể giảm thiểu đáng kể tác động đến hệ sinh thái, đồng thời đảm bảo yếu tố an toàn. (Ảnh do ông Ngô Minh Hàn cung cấp)

“Hơi nước” hồi sinh sau 43 năm bị lãng quên

Những đoàn tàu chạy băng băng trên đường ray chắc chắn là “ngôi sao” nổi bật nhất trên tuyến đường sắt rừng, nhất là những chiếc đầu máy xe lửa chạy bằng hơi nước phun khói nghi ngút, mặc dù chúng chỉ là công nghệ của thời kỳ công nghiệp 1.0, vận hành bằng nhiên liệu than đá, chức năng đơn giản hơn nhiều so với các đoàn tàu hiện đại tích hợp hàng loạt thiết bị điện tử ngày nay.

Tuy nhiên, chỉ cần được bảo dưỡng đúng cách, những đầu máy hơi nước này vẫn có thể tiếp tục vận hành theo đúng nguyên bản về hình dáng và cơ cấu như xưa. Bước vào Công viên Nhà xe Đường sắt rừng Alishan, bạn sẽ bắt gặp đầu máy xe lửa chạy bằng hơi nước số hiệu Shay 21, vừa hoạt động trở lại vào năm 2024, nay đang lặng lẽ đậu trong kho, chờ đến ngày làm nhiệm vụ vào ngày thứ Bảy bất kỳ của mỗi tháng.

Nhờ có khả năng leo dốc tuyệt vời, đầu tàu số 21 được nhập khẩu từ Mỹ vào năm 1912 và phục vụ trên tuyến đường sắt rừng hơn 60 năm. Sau khi “nghỉ hưu” nó được đặt tại Công viên Gia Nghĩa từ năm 1976 và bị “niêm phong” suốt 43 năm. Mãi đến năm 2019, Cục Lâm nghiệp đầu tư 22 triệu Đài tệ để tiến hành phục chế đầu tàu, sau 18 tháng sửa chữa, 9 tháng chạy thử, chiếc “tàu già” cuối cùng đã có màn trở lại đầy ngoạn mục.

Ông Cổ Đình Duy nhận định, trong thời đại mà các phương tiện giao thông hiện đại đang phát triển mạnh mẽ như hiện nay, việc phục chế và cho xe lửa cổ chạy lại trên đường ray chính là “biểu tượng cho sức mạnh mềm của quốc gia”. Tàu hơi nước mang theo ký ức về quá trình phát triển của “thủ phủ đồ gỗ” Gia Nghĩa, mang giá trị biểu tượng cao về mặt bảo tồn di sản văn hóa và ký ức lịch sử của các cộng đồng dân tộc.

Bên cạnh đó, núi Alishan là một trong những danh lam thắng cảnh nổi tiếng nhất tại Đài Loan, nhờ có những đoàn tàu hơi nước dễ thương với ngoại hình hoài cổ, khoang tàu nhỏ hẹp nhưng ấm cúng không chỉ khiến du khách thêm phần yêu mến, mà còn giúp cho chuyến hành trình trở nên ấn tượng hơn.

Dù vậy, quá trình phục chế không hề dễ dàng. Do được trưng bày suốt nhiều năm, lớp vỏ kim loại và các linh kiện của đầu tàu số 21 đã bị gỉ sét nghiêm trọng. Thêm vào đó, đơn vị vận hành tuyến đường sắt rừng cũng nhiều lần thay đổi, mãi đến năm 2018 mới được giao lại cho Cục Lâm nghiệp quản lý và do Văn phòng Quản lý Đường sắt Lâm nghiệp và Di sản Văn hóa núi Alishan chuyên trách.

Việc nhiều lần thay đổi đơn vị quản lý đã dẫn đến sự đứt gãy về mặt kỹ thuật, nhiều tài liệu, kỹ thuật và nhân lực đều bị gián đoạn nghiêm trọng, thậm chí vào năm 1993, xưởng sửa chữa Bắc Môn ở Gia Nghĩa từng bị hỏa hoạn khiến không ít tư liệu và di sản văn hóa quan trọng bị thiêu rụi.

Ông Khưu Thông Đức (Chiu Tsung-te) - kỹ sư thuộc thuộc nhóm phục chế của Văn phòng Quản lý Đường sắt Lâm nghiệp và Di sản Văn hóa núi Alishan, hồi tưởng lại, khi nhóm mới tiếp nhận nhiệm vụ, họ phải tháo rời từng linh kiện để chế tạo lại từ đầu, chức năng của cấu trúc và nguyên lý vận hành của dòng hơi nước cực kỳ phức tạp, gây không ít trở ngại cho nhóm. Họ đã phải so sánh, đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau, đồng thời đến tận nơi tìm gặp những kỹ sư từng làm việc tại đường sắt rừng hoặc Công ty Đường sắt Đài Loan, được sự giúp đỡ tận tình của các bậc tiền bối, nhóm mới có thể lần theo các thuật ngữ kỹ thuật bằng tiếng Nhật mà các thế hệ trước từng sử dụng, rồi chuyển ngữ thành tài liệu kỹ thuật bằng tiếng Trung.

Chuyên gia đường sắt Cổ Đình Duy cho biết, việc phục chế đầu tàu xe lửa chạy bằng hơi nước kiểu cổ là biểu tượng cho sức mạnh mềm của quốc gia, đồng thời cũng là một điểm sáng văn hóa trong du lịch.

Đầu tàu hơi nước Shay 21 với 3 xi lanh thẳng đứng lộ thiên mà du khách có thể chiêm ngưỡng trực tiếp từ bên ngoài. Cảnh tượng xi lanh chuyển động nhịp nhàng khi tàu di chuyển để lại ấn tượng mạnh mẽ trong lòng người.

Việc thông xe toàn tuyến đường sắt rừng và màn trở lại ấn tượng của đầu tàu hơi nước đều là thành quả từ sự nỗ lực của những “con ốc vít nhỏ”. Trong ảnh là các kỹ sư phụ trách bảo trì đầu tàu.

Lưu giữ di sản văn hóa cho Đài Loan và cho cả thế giới

Điều khiến cả nhóm phục chế vô cùng tự hào là với nguyên tắc “sửa chữa khôi phục như cũ”, các linh kiện mới được chế tạo cho đầu tàu số 21 đều được sản xuất tại Đài Loan, chiếm đến 60% tổng số linh kiện của toàn bộ đầu tàu.

Ống khói đen và lò hơi đặc trưng của tàu, cùng với hộp cát và bình hơi trông như hai cái bướu lạc đà, toát lên vẻ cứng cáp nhưng thanh lịch. Ở bên phải đầu tàu là phần động cơ đốt ngoài mà nhiều người mê đường sắt đặc biệt yêu thích, vì động cơ này đã không còn xuất hiện trên các đầu tàu hiện đại. Ba xi lanh thẳng đứng lộ thiên cùng với hai bánh răng hình dù 1 lớn 1 nhỏ liên kết với xi lanh, hoạt động giống như bộ biến tốc trên xe đạp, bánh răng nhỏ sẽ kéo theo bánh răng lớn, tạo ra mô-men xoắn mạnh mẽ. Mặc dù không chạy nhanh nhưng đầu tàu có thể dễ dàng leo những đoạn dốc đứng. Bên cạnh đó, thiết kế khớp nối của tàu cũng đủ linh hoạt khi đi vào các khúc cua trên núi.

Chính điều này khiến đầu tàu số 21 trông vừa to lớn, vững chãi như một con voi, nhưng lại vừa có sự khéo léo, linh hoạt đầy “đối lập”.

Cũng chính vì lẽ đó, mỗi khi du khách đặt chân vào Công viên Nhà xe Đường sắt Rừng Alishan, cũng đồng thời là một thắng cảnh du lịch, đều thốt lên đầy kinh ngạc: “Tàu chạy rồi kìa!”, hay khi họ háo hức chen chân lên những toa tàu nhỏ hẹp, mang theo niềm vui rộn ràng hướng về núi Alishan, liệu họ có nhận ra rằng khung cảnh tưởng chừng quen thuộc ấy lại được gìn giữ bởi những “con ốc vít nhỏ” đang âm thầm gánh vác những trách nhiệm lớn lao? Những người thợ đường sắt luôn tận tụy với công việc của mình đều chia sẻ chung một mong ước rằng những nỗ lực của họ không phụ lòng tin của mọi người, và có thể đưa những khung cảnh đã xóa nhòa theo thời gian trở lại trước mắt công chúng.

Càng lên cao, khung cảnh bên ngoài tàu càng thay đổi. Ảnh chụp cảnh quan rừng phía sau trạm Phấn Khởi Hồ (Fenqihu).