Tìm ra con đường về nhà

Trên thế giới có hơn 230 loài riềng đẹp, ở Đài Loan và các đảo ngoài khơi có ít nhất 18 loài đã được ghi nhận, trong đó có 16 loài đặc hữu bản địa. Khi du lịch ở Đài Loan, dù là có chủ đích hay tình cờ, ta thường có thể bắt gặp cây riềng đẹp trên núi đồi ở ngoại ô hoặc ven đường. Riềng đẹp nở hoa vào khoảng thời gian trước, sau Tết Đoan Ngọ, mùa hoa nở từ khoảng tháng 5-7, hoa mọc thành từng chuỗi với nụ hoa màu trắng điểm chút hồng. Hoặc có thể mọi người đã từng thấy những chiếc hộp đựng đồ được đan từ riềng đẹp ở các bộ lạc người dân tộc nguyên trú, hoặc thậm chí đã từng ăn bánh ú được gói bằng lá riềng. Riềng đẹp cũng là một trong những thành phần của bài thuốc Nhân đơn làm thơm miệng, được dùng để điều trị say tàu xe khi còn nhỏ.

Hộp đựng đồ tiện dụng được đan từ riềng đẹp là những vật dụng hàng ngày của người Bunun.

Riềng đẹp tại cố hương

Riềng đẹp sinh trưởng và phân bố khắp Đài Loan, từ đồng bằng đến vùng núi cao, là một nguyên liệu phổ biến trong đời sống hàng ngày của người dân tộc nguyên trú - những người giỏi sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Các nhóm dân tộc có tập quán sử dụng riềng đẹp khác nhau, tên gọi của loài cây này cũng thay đổi theo từng vùng. Người Bunun gọi nó là Sizu, người Rukai gọi là Sali, người Amis gọi là Lenagc, người Atayal gọi là Bsyaw, người Tsou gọi là Tappa, mỗi dân tộc đều có những ký ức và điều cấm kỵ riêng đối với riềng đẹp.

Bộ lạc Naro ở xã Tiêm Thạch (Jianshi), huyện Tân Trúc, là nơi sinh sống chủ yếu của người Atayal. Ngày nay, khu này là nơi trồng riềng đẹp với diện tích lớn nhất Đài Loan. Bà Dương Thúy Hỉ (Tomi Yang) - Giám đốc Hợp tác xã Vận tải và Tiếp thị nông sản riềng đẹp Nashan (The Nashan Shell Ginger Agricultural Transport and Marketing Collective, NSGATMC), chia sẻ, “toàn bộ cây riềng đẹp đều là vật báu”. Trước đây, người dân tộc nguyên trú thường sử dụng bẹ lá riềng đẹp để dệt hoặc lấy củ mọc dưới đất nấu canh sườn heo, đây là một món ăn bổ dưỡng.

Bà nhớ lại khi còn nhỏ, người lớn thường cho trẻ em ăn phần lõi non của cây riềng đẹp như một món ăn vặt, lại có tác dụng tẩy giun. Khi bị thương, người ta lấy bẹ lá riềng giã nát, đắp lên vết thương để sát khuẩn, tiêu sưng, giảm viêm. Người dân tộc nguyên trú đã phát hiện ra giá trị chữa bệnh của cây riềng đẹp từ rất sớm.

Cây riềng đẹp có rất nhiều công dụng. Mùi thơm của chiếc bánh ú được gói bằng lá riềng đẹp là một hương vị quen thuộc với người Đài Loan. Chất xơ của cây riềng đẹp cũng được dùng làm nguyên liệu chế tạo giấy Tuyên dùng trong hội họa truyền thống Trung Hoa.

Tìm lại con đường về nhà qua “hương thơm” 

Đến với bộ lạc Naro trên núi, đây là một bộ lạc nổi tiếng về trồng thảo mộc ở Đài Loan. Trước kia, nơi đây chủ yếu trồng các loại thảo mộc du nhập từ nước ngoài như cúc kim tiền, hương thảo và oải hương. 7 năm trước, ông Khưu Tân Phát (Qiu Xin-fa), một giáo viên nghỉ hưu, hiện là Chủ tịch hội đồng quản trị Hợp tác xã Vận tải và Tiếp thị nông sản riềng đẹp Nashan, muốn tìm cách phát triển ngành nghề của bộ tộc. Ông nghe một người bạn nói nghề trồng riềng đẹp ở Okinawa, Nhật Bản phát triển rất tốt và giống riềng đẹp ở Nhật Bản là giống được du nhập từ Đài Loan. Ông nghĩ, “Nếu Okinawa làm được thì không có lý do gì Đài Loan không thể làm được”. Ông tự hỏi, liệu bắt đầu với các loại cây bản địa có tốt hơn không? Thế là ông đã tập hợp một nhóm nông dân trồng riềng đẹp với diện tích gần 7 hecta, sau đó sử dụng hoa và lá để chưng cất chiết xuất tinh dầu và nước riềng đẹp tinh khiết, tập trung vào lĩnh vực sản xuất sản phẩm chăm sóc da.

Riềng đẹp cần từ 2-3 năm để trưởng thành. Tinh dầu được chiết xuất bằng phương pháp chưng cất từ hoa và lá. Mặc dù bộ tộc đã có hơn 20 năm kinh nghiệm trong việc chưng cất, nhưng việc chiết xuất tinh dầu riềng đẹp không hề dễ dàng. Ban đầu, không thể chưng cất được một giọt tinh dầu nào, phải mất đến nửa năm thử nghiệm mới chiết xuất được giọt tinh dầu đầu tiên. “Hơn nữa, cần đến 40 kg lá mới chiết xuất được 20-25 ml tinh dầu, 80 kg hoa mới chiết xuất được 60-80 ml tinh dầu”.

Ông trời không phụ người cần mẫn, đến năm thứ 3 xưởng bắt đầu có lợi nhuận. 15 nông dân tham gia đầu tư ban đầu bắt đầu được chia lợi nhuận và ngày càng nhiều người tham gia trồng riềng đẹp thông qua hình thức canh tác theo hợp đồng. Năm 2024, Sở Phát triển Nông thôn và Bảo tồn đất và nước thuộc Bộ Nông nghiệp đã trợ cấp để cải tạo đường mòn riềng đẹp, trồng 18 loại riềng đã được đặt tên tại Đài Loan, cho phép du khách được tận mắt chiêm ngưỡng và trực tiếp trải nghiệm vẻ đẹp của loài cây này. Ngoài việc sản xuất tinh dầu và nước riềng tinh khiết cho thương hiệu sản phẩm chăm sóc da, xưởng còn cung cấp nguyên liệu thô cho nhiều thương hiệu mỹ phẩm trong nước. Những năm gần đây, các nhà sản xuất Nhật Bản cũng đã liên hệ với xưởng để mua nguyên liệu riềng đẹp, giúp xưởng mở rộng hoạt động kinh doanh ra thị trường quốc tế.

Một nhóm người đã chung tay cố gắng, từng bước, từng bước viết nên câu chuyện cảm động về cây riềng đẹp. Họ cũng đã giúp thế hệ trẻ của bộ lạc tìm ra hướng đi mới ở quê nhà. Quyết tâm ở lại quê hương của họ vẫn không thay đổi, giống như niềm tin vững chắc ban đầu: “Riềng đẹp là một báu vật, có tiềm năng phát triển rất lớn”.

Ông Khưu Tân Phát (trái) và bà Dương Thúy Hỉ (phải) kể câu chuyện về cây riềng đẹp ở bộ lạc Naro, xã Tiêm Thạch, huyện Tân Trúc. Họ đã giúp thế hệ trẻ của bộ tộc tìm ra một hướng đi mới tại quê hương mình.

Các thành phần của riềng đẹp có nhiều công dụng chăm sóc sức khỏe, bao gồm chống lão hóa và làm đẹp. Xưởng Gaia Nahuy sử dụng các thành phần này để phát triển nhiều loại sản phẩm chăm sóc da và nước hoa.

Dệt nên con đường về nhà

Cô Takbanuaz Ishahavut Pune, người vốn xuất thân từ giới thời trang thường mang giày cao gót, trở thành người đan lát sản phẩm riềng đẹp, âu cũng là trời định.

Cô Takbanuaz Ishahavut Pune từng rời xa gia đình lên miền Bắc Đài Loan sinh sống nhiều năm, để chăm sóc cha, cô đã trở về quê hương. Tại cố hương của mình, xã Hải Đoan (Haiduan), huyện Đài Đông, cô đã gắn bó sâu sắc với các nghề thủ công truyền thống, trong đó nghề đan lát từ riềng đẹp chính là niềm đam mê của cô. Một lần, trên đường lên núi cùng những người anh em bộ tộc, cô ngạc nhiên khi phát hiện ra ngay cả người dân tộc của mình cũng nhầm lẫn riềng đẹp với gừng. “Cây riềng đẹp có mối liên hệ mật thiết với cuộc sống, phong tục tập quán và văn hóa truyền thống của bộ lạc, nhưng ngay cả người bản địa cũng không thể phân biệt được chúng thì làm sao chúng ta có thể nhận diện được văn hóa của chính mình?”. Hơn nữa, nhận thấy ở Đài Đông đã có rất nhiều người thợ đan lát riềng đẹp, cô quyết định mở ra một hướng đi khác, tập trung vào việc quảng bá văn hóa và giáo dục về riềng đẹp. Kể từ năm 2002, cô bắt đầu thu thập nhiều giống riềng khác nhau trên khắp Đài Loan, rồi miệt mài luyện tập kỹ thuật đan bện với những cây riềng dễ tìm thấy ven đường.

Năm 2010, Công viên sinh thái Riềng đẹp Maslinagan (Maslinagan Shell Ginger Ecological Park) được thành lập tại địa phương. Bên trong công viên, cô trồng những cây riềng đẹp đã sưu tầm được trong nhiều năm. Cô Takbanuaz Ishahavut Pune và ông Tạ Kiếm Phi (Xie Jianfei), đối tác lâu năm của cô, thay nhau giới thiệu lai lịch của từng cây riềng, chúng được mang về từ đâu. Đa số chúng ta thấy tất cả các loài riềng đẹp đều có màu xanh, hình dáng giống nhau như sinh đôi nhưng cô Takbanuaz Ishahavut Pune muốn chúng ta trực tiếp cảm nhận mặt trên và mặt dưới khi chạm vào lá, một số lá mặt dưới có kết cấu mềm mịn như nhung, trong khi những lá khác lại dày và nặng. Tiếp đó quan sát xem lá cây là loại lá rộng hay hẹp. Cây riềng đẹp Nhật Bản có lá ngắn nhỏ, riềng đẹp đến từ đảo Lan Dữ và Lục đảo không chỉ có gân lá dạng lưới mà còn có cả gân song song để trữ nước. Hãy vò lá và ngửi hương thơm của chúng, mỗi loại sẽ có mùi hương đặc trưng riêng. Khi giới thiệu đến cây riềng đẹp Alishan, vò lá và ngửi, một mùi khó ngửi của chiếc vớ dơ sẽ xộc vào mũi khiến bạn phải chau mày. Trải nghiệm 5 giác quan này khó mà quên được.

Giới học giả đã công bố danh sách 18 giống riềng đẹp Đài Loan, nhưng riềng đẹp ở công viên của cô Takbanuaz Ishahavut Pune đã được đánh số lên đến số 31. Cô giải thích, giới học thuật cần ít nhất 4 năm để đặt tên cho một giống cây. “Nhưng tôi đã sưu tầm cây riềng trong nhiều năm. Quan sát hình dáng, cụm hoa, hình dạng lá và độ đậm nhạt của màu lá, tôi biết ngay chúng không cùng giống”. Tên khoa học là một trong những phương tiện giao tiếp, nhưng trong công viên, những cây riềng đẹp chưa được đặt tên sẽ được đặt cho những biệt danh theo hình dạng, đặc điểm của nó, chẳng hạn như riềng ngón tay cái vì có hoa chỉ to bằng ngón tay cái, riềng đồng xu, “Đến chỗ tôi sẽ tìm thấy nhiều kiến thức mà bạn không thể tìm thấy trên Google”.

Trong Công viên sinh thái Riềng đẹp Maslinagan, cô Takbanuaz Ishahavut Pune giới thiệu câu chuyện của từng cây riềng, giúp mọi người dùng 5 giác quan để tìm hiểu về loài cây này.

Kiến thức của dân tộc Bunun được truyền lại hơn một thế kỷ

Năm 2017, cô Takbanuaz Ishahavut Pune tổ chức triển lãm cá nhân mang tên “Pune sizu dùng riềng đẹp dệt nên con đường về nhà”. Đơn vị đồng tổ chức đã mượn một hiện vật từ Bảo tàng Quốc gia Đài Loan, một chiếc “Chiếu lá riềng của bộ tộc  Bunun” có tuổi đời ít nhất một trăm năm. Khi nhìn thấy chiếc chiếu, cô Takbanuaz Ishahavut Pune giật bắn cả người. Vật trưng bày được ghi tên bà cố của cô và kỹ thuật dệt chiếu là kỹ thuật độc nhất vô nhị của gia tộc cô. “Trong bộ tộc Bunun, mỗi gia đình đều có kỹ thuật dệt riêng biệt, điều này có thể khó hiểu đối với người ngoài. Nó hơi giống với khái niệm ‘ký hiệu của gia tộc’”.

Chiếc chiếu lá riềng khoảng 200 năm tuổi này được lưu giữ trong bộ sưu tập của bảo tàng, rồi tương ngộ với cô Takbanuaz Ishahavut Pune. “Từ khoảnh khắc đó, tôi tự nhủ rằng đây là định mệnh. Vì tôi đã được chọn, nên tôi sẽ làm tốt công việc này”.

Không bằng lòng với kỹ thuật đan lát riềng truyền thống đơn giản, nên cô Takbanuaz Ishahavut Pune dành hết tâm huyết để nghiên cứu và hoàn thiện nghề nghiệp của mình. Cô lấy ra sản phẩm đan lát đang làm dở, lớp trong cùng là một chiếc giỏ được đan từ bẹ lá truyền thống, trong khi lớp ngoài được trang trí bằng họa tiết dạng lưới làm từ sợi riềng se lại. Sợi chỉ được se từ cây riềng thô cứng, cho thấy sản phẩm được làm từ bàn tay của người thợ thủ công lành nghề. Cô cho biết bắt đầu luyện tập với dây gai vàng và mất 6 năm mới hoàn thành tác phẩm đầu tiên làm bằng cây riềng đẹp. Cô cũng thẳng thắn thừa nhận rằng, đây là một tác phẩm trình diễn kỹ năng của mình để mọi người thấy cô hiểu rõ cây riềng đẹp như thế nào. Nhiều tác phẩm của cô đã được các bảo tàng nghệ thuật hiện đại trong và ngoài nước sưu tầm. Cô hy vọng sẽ nâng kỹ thuật đan lát riềng lên tầm sản phẩm thủ công mỹ nghệ, để những cây riềng đẹp của cô được ghi nhớ mãi.

Không chỉ dừng lại ở kỹ thuật đan lát riềng đẹp, điều mà cô Takbanuaz Ishahavut Pune muốn kế thừa chính là những giá trị chiều sâu văn hóa phong phú của người Bunun.

Cũng là đan lát từ cây riềng đẹp nhưng người Bunun xử lý nguyên liệu công phu, chu đáo hơn. Các bộ tộc khác chỉ đơn giản là phơi khô bẹ lá riềng, nhưng các bậc trưởng lão người Bunun dạy rằng, bẹ lá phải được treo lên cho đến khi chúng bị mốc, xuất hiện các đốm và mềm trở lại thì mới có thể mang đi đan lát.

“Các bậc trưởng bối không nói cho chúng tôi biết lý do vì sao phải làm như vậy, chỉ là sau quá trình không ngừng kiểm chứng và đối chiếu, chúng tôi mới ngộ ra rằng công đoạn này được gọi là để cho lên men mốc”. Phải phơi khô bao lâu? “Bạn không biết à, cây riềng đẹp cũng biết “nói chuyện” đó. Tôi phải nghe, phải xác nhận được âm thanh của nó rồi mới thu gom lại mang đi cất”. Cô dẫn chúng tôi đến trước bức tường treo đầy bẹ lá riềng, dùng tay lật giở từng cuộn bẹ lá. Có cuộn phát ra tiếng sột soạt giòn tan, có cuộn lại phát ra âm thanh nặng trịch, nghe như bị nén lại, cho thấy hơi ẩm bên trong sợi riềng chưa hoàn toàn bay hơi, còn phải chờ thêm.

Cô tự nhận mình sinh ra trong một thời đại may mắn, thừa hưởng tri thức của thế hệ cha ông trong suốt gần 3 thế hệ với hơn 100 năm kiến thức của người Bunun. Cộng thêm nhiều năm miệt mài nghiên cứu thực địa và gắn bó với bộ lạc, văn hóa của người Bunun nối tiếp nhau qua từng thế hệ đều được truyền lại và hội tụ nơi cô.

Bắt đầu từ hệ thống kiến thức Bunun của các bậc trưởng lão, kết hợp với kinh nghiệm thực tiễn nhiều năm của mình, cô Takbanuaz Ishahavut Pune không ngừng đối chiếu và so sánh để điều chỉnh, hoàn thiện kiến thức về cây riềng đẹp. Người phụ nữ Bunun, Takbanuaz Ishahavut Pune đã dệt nên một con đường trở về nhà từ cây riềng đẹp và con đường ấy thực sự rất khác biệt.

Bên cạnh kỹ thuật đan lát riềng truyền thống, cô Takbanuaz Ishahavut Pune còn học hỏi thêm các kỹ thuật đan lát riềng tinh tế khác, với hy vọng nâng tầm kỹ thuật, biến các sản phẩm đan lát trở thành sản phẩm mang tầm thủ công mỹ nghệ.

Cô Takbanuaz Ishahavut Pune dùng riềng đẹp dệt nên con đường về nhà. ( Ảnh: Khu vườn Giáo dục, Công viên sinh thái Riềng đẹp Maslinagan cung cấp)