Thắp sáng Đài Loan Chu Luyện (Zhou Mou)- Nghịch ngợm với ánh sáng

:::

2018 / Tháng 10

Bài viết‧Liu Ying-feng  Ảnh‧Chuang Kung-ju  Biên dịch‧Tường Vy


遠從美國自由女神、馬來西亞吉隆坡雙子星,乃至台灣屏東恆春古城、台南風神廟、奇美博物館、雲林北港朝天宮……,世界各地都有這位國際燈光設計大師周鍊施展的光之幻術。


Từ Tượng Nữ thần tự do ở Mỹ, Tháp đôi Petronas ở Kuala Lumpur, Malaysia, cho đến Thành cổ Hằng Xuân ở Bình Đông (Hengchun Pingdong), đền Phong Thần ở Đài Nam(Tainan), Viện bảo tàng Kỳ Mỹ (Qi Mei), và đền Triều Thiên ở Bắc Cảng, Vân Lâm(Beigang Yunlin) v,v... khắp thế giới đều có sự hiện diện của luồng ánh sáng ma thuật do bậc thầy thiết kế chiếu sáng quốc tế - kiến trúc sư (KTS) Chu Luyện tạo nên.

 

"Nhìn xem, đẹp quá đúng không! ", khi đến nhà KTS Chu Luyện, nội thất trang trí thoạt nhìn không có gì đặc biệt, nhưng trong đó lại chứa nhiều điều bí ẩn. Ông nhẹ mở công tắc, chỉ một lúc, vài ngọn đèn nhỏ phía trên dãy bàn nhà bếp dần dần lan tỏa những tia sáng ấm áp; chùm đèn tròn treo phía trên bàn ăn cũng sáng lên, khiến người ta dường như trút hết được những muộn phiền. Khi trời về đêm, ông giảm độ sáng của đèn, và một mình ngồi thưởng thức buổi tối dưới ánh sáng êm dịu.

Nghe những lời khen nức nở của các vị khách, KTS Chu Luyện nở nụ cười nhã nhặn tự tin che đậy một sự đắc ý thoáng qua, sau đó ông càng có hứng thú giới thiệu ý tưởng thiết kế từng góc sáng trong nhà.

Nhận thức sự tồn tại của "Ánh sáng"

Trong lúc trò chuyện, không hề có sự thao thao bất tuyệt, hay là những thuật ngữ chuyên ngành phức tạp và khó hiểu, KTS Chu Luyện năm nay đã 74 tuổi, ông chỉ dùng một từ đơn giản để hình dung về ánh sáng, đó chính là hai chữ "tri giác". Đối với ông, ánh sáng không chỉ là hàng loạt những thuật ngữ chiếu sáng như "công suất", "cường độ ánh sáng" hay "nhiệt độ màu", v,v...

Điều đặc biệt này có lẽ có liên quan đến bối cảnh thiết kế nghệ thuật của KTS Chu Luyện. Ông là con trai thứ ba trong gia đình, so với anh chị đều đậu Đại học Quốc gia Đài Loan thì ông là người học dở nhất nhà, thời cấp 2 và cấp 3 sách vở của ông toàn các hình vẽ nhăng nhít khiến mẹ ông rất lo lắng cho tình hình học tập của con trai, nhưng bố ông thì lại suy nghĩ rất thoáng, bố dùng giọng địa phương Ninh Ba (Ningbo) an ủi mẹ rằng: "Em đừng quá lo, con trai của chúng ta vẫn chưa trưởng thành thôi.”

Do sống trong một gia đình có quan niệm tương đối thoải mái, tự do, ông chưa bao giờ bị hạn chế bởi những khuôn khổ truyền thống của xã hội. Hơn 50 năm trước, KTS Chu Luyện theo học khoa mỹ thuật chuyên ngành điêu khắc của trường Cao đẳng Nghệ thuật Quốc gia (nay là Đại học Nghệ thuật Quốc gia Đài Loan). Năm 1970, ông sang Mỹ học ngành điêu khắc, ngoài ra còn học thêm khoa điện ảnh, sau đó theo học khoa thiết kế môi trường Học viện Pratt Institute Mỹ. Những môn học xuyên ngành xuất phát từ sở thích tưởng chừng là vô dụng, cuối cùng đều đã trở thành nguồn dưỡng chất phong phú sau khi ông bước vào lĩnh vực thiết kế ánh sáng.

KTS Chu Luyện nói: "Điêu khắc giúp tôi hiểu như thế nào gọi là sáng tạo không giới hạn; điện ảnh dạy cho tôi biết cách giao tiếp với mọi người; nhờ những thiết kế ưu tiên dựa trên nhu cầu của khách hàng giúp tôi rèn luyện được cách tổ chức quy trình quản lý sản xuất có hiệu quả". Chính nhờ khả năng cân bằng giữa thực hành và nghệ thuật, ông nhanh chóng nổi danh trong lĩnh vực thiết kế ánh sáng.

Năm 1978, KTS Chu Luyện sang Mỹ du học lần thứ hai, trong thời gian nghỉ hè ông nhận lời mời của bạn học đi làm thêm cho Công ty BPI - một công ty hàng đầu trong giới thiết kế ánh sáng của Mỹ. Mới đi làm được 1 ngày, KTS Chu Luyện lập tức nhận được tự tin cậy của người quản lý, đưa ra mức lương còn cao hơn lương nhân viên chính thức, với hy vọng mời ông vào làm cho công ty. Lúc đó, hình ảnh minh họa trong tài liệu báo cáo của tất cả các giám đốc chuyên án trong công ty BPI đều do một tay KTS Chu Luyện thiết kế. Với biểu hiện xuất sắc của ông, trong vòng 4 năm ngắn ngủi, từ chức vụ thấp nhất ông nhanh chóng trở thành Tổng giám đốc bộ phận thiết kế của công ty BPI, sau đó thăng tiến thành người hợp tác đầu tư của công ty, sau cùng ông lên giữ chức giám đốc điều hành (CEO).

Lấy nhân làm gốc, tương tác với môi trường

Trải qua hơn 30 năm quản lý công ty BPI, đa số các dự án quốc tế đều có sự góp mặt của nhà thiết kế KTS Chu Luyện. Trong những năm gần đây, ông nhận lời mời thiết kế ánh sáng cho đền Phong Thần ở Đài Nam (Tainan) và Thành cổ Hằng Xuân Bình Đông (Pingdong), nhờ thế thời gian ông ở Đài Loan nhiều hơn xưa, tên tuổi của ông tại Đài Loan cũng xuất hiện thường xuyên hơn.

Sau khi cải tạo làm mới hệ thống chiếu sáng, hai ngôi đền cổ trên một trăm năm được khoác lên diện mạo mới khiến mọi người phải kinh ngạc. Nhiều người cho rằng thẩm mỹ ánh sáng của KTS Chu Luyện nằm ở kỹ thuật dimming (làm mờ ánh sáng). Nhưng KTS Chu Luyện lập tức phủ nhận , bởi trong mắt ông, thiết kế ánh sáng không hề tồn tại nguyên lý phải theo đúng nguyên tắc hoặc không thể đảo ngược. Thiết kế "ánh sáng dimming" của ngôi Thành cổ Hằng Xuân và đền Phong Thần Đài Nam trong chốc lát đã được lột xác hoàn toàn.

Nhìn lại thiết kế ánh sáng đền Triều Thiên ở Bắc Cảng, quả đúng là như vậy, ông nói: "Có sáng không? Đã đủ sáng rồi đúng không?" Đội ngũ thiết kế của KTS Chu Luyện đã sử dụng 300 bóng đèn LED 4000K thắp sáng 4 mặt đền. Trước kia, dàn mái ngói chùa được xây bằng kỹ thuật cắt dán tinh tế đều bị che khuất khi màn đêm buông xuống. Sau khi trùng tu, các tín đồ trên đường phố nhìn lên, hoặc đứng trên cao nhìn xuống, đều có thể nhìn thấy rõ nghệ thuật điêu khắc tinh tế của ngôi đền. Kiến trúc của đền Triều Thiên với hơn 300 năm lịch sử càng lan tỏa hiệu ứng ba chiều.

Trò chơi ánh sáng trong tay của KTS Chu Luyện được nô đùa một cách vô cùng tự tại. Tất cả những dự án thiết kế của ông đều không đi lệch với nguyện vọng ban đầu là "Lấy con người làm điểm xuất phát, tương tác với môi trường". KTS Chu Luyện cho biết, nhiều người cho rằng thiết kế ánh sáng đồng nghĩa với kỹ thuật chiếu sáng, nhưng một khi tri giác con người cảm nhận được ánh sáng, thì sẽ nhận ra được hơi ấm của nhân văn. Ngày còn bé trong một đêm mưa bão, ông đốt nến và nghịch với ánh sáng phát ra từ ngọn nến, lúc đó ông phát hiện bóng của mẹ phản chiếu lúc lớn lúc nhỏ. Giây phút tiếp xúc với ánh sáng một cách tình cờ đó, cho tới nay vẫn in đậm trong trí óc của ông, hình bóng của mẹ ngày xưa cũng luôn lưu giữ trong trái tim ông. "Không chỉ là ánh sáng, mà còn là ký ức của quá khứ" chính là "sự nhận thức ánh sáng" mà ông thường hay nhắc đến.

Công trình thiết kế kiến trúc chủ đạo và không gian nhà triển lãm của Viện bảo tàng Kỳ Mỹ Đài Nam cũng xuất phát từ ý tưởng đó. Sau khi nhận dự án, KTS Chu Luyện suy nghĩ làm sao để thể hiện cái đẹp nhất của kiến trúc, nhưng thế nào gọi là "cái đẹp nhất" ? "Chiếu đèn thật đẹp cho Viện bảo tàng vẫn chưa đủ, mà phải vượt ra khỏi phần hạ tầng của toàn bộ tòa kiến trúc, phải dung nạp vào thiết kế nét nhân văn xã hội". Chính vì thế "sự tự hào của người Đài Nam" đã được KTS Chu Luyện đưa vào thiết kế chủ đạo. Ông hy vọng, vào ban đêm khi người dân Đài Nam đi trên xa lộ Đông 86, ngắm nhìn Viện bảo tàng Kỳ Mỹ từ xa, trong tim họ sẽ dấy lên một niềm tự hào khó tả.

Một loạt các câu hỏi dành cho KTS Chu Luyện trước khi ông thiết kế cải tạo hệ thống chiếu sáng cho Thành cổ Hằng Xuân. Thời nay, thành cổ có còn ý nghĩa của thành trì hay không?” “Ngôi thành mang ý nghĩa phòng vệ, cửa thành vừa “từ chối” vừa “chào đón”, điều này có nghĩa cổng thành gắn liền với cuộc sống thường ngày của con người". Vì vậy trước sự lựa chọn chuyên nghiệp và thiết kế làm mờ ánh sáng, đầu tiên đặt vài ngọn đèn ngay lối vào cổng thành, một sự đối nghịch với quảng trường bên ngoài, tạo nên hiệu ứng thị giác trong sáng ngoài tối, khiến cho mọi người khi đi vào cổng thành đều có cảm giác dường như là trở về nhà mình. Đêm xuống, KTS Chu Luyện để cho ngôi thành trăm năm nghỉ ngơi bằng cách chỉ mở vài ngọn đèn chiếu sáng hàng chữ "Tây Môn" trên cổng thành.

Xuất phát từ ánh sáng, lấy con người làm gốc, sau đó suy nghĩ đến mối quan hệ với môi trường, triết lý thiết kế của KTS Chu Luyện mang đầy "cái nhìn tổng thể". Từ cách ông vẽ bản thảo đã thấy rõ đạo lý bên trong. Cuốn sổ tay đang hướng về phía ông, KTS Chu Luyện bèn quay cuốn sổ 180 độ, mặt chính của sổ tay hướng về phía đối phương, sau đó ông đặt bút phác thảo cổng thành một cách thuần thục, rồi dựa vào nhu cầu thị giác của từng môi trường khác nhau như mỗi viên gạch, mỗi ngọn cỏ xung quanh, ông đánh dấu công suất ánh sáng đèn, mắc một ngọn đèn không phải là chuyện đơn giản. Vì thế, nên có người từng hỏi, tại sao không giao nhiệm vụ tính toán cho máy vi tính, ông đáp: " hoàn toàn không thể đo đạc được môi trường ánh sáng tại hiện trường nếu dựa vào sự tính toán của công nghệ.”

Những công trình ánh sáng do ông thiết kế trải dài từ Bắc chí Nam, Bình Đông, Đài Nam, Vân Lâm cho đến vòng xoay trước cổng thành Bắc Môn Đài Bắc, hay con đường bao bọc xung quanh cổng thành khu Tây, đến Triển lãm hoa quốc tế được tổ chức tại Đài Trung năm 2018 cũng đặc biệt mời KTS Chu Luyện đứng ra thiết kế. Có người nói rằng, lớp trẻ trong lĩnh vực thiết kế ánh sáng của Đài Loan đều từng chịu ảnh hưởng bởi KTS Chu Luyện. Sau khi ông rời khỏi chiếc ghế CEO của công ty BPI, lẽ ra ông sẽ về hưu, nhưng thời gian gần đây ông thường về Đài Loan mở lớp đào tạo, tổ chức những buổi tọa đàm, cống hiến kinh nghiệm thiết kế chiếu sáng được chắt lọc cả cuộc đời cho giới trẻ Đài Loan.

Khi nghe ông nói về "ánh sáng", có lúc tưởng như ông đang giảng bài học về đạo lý. KTS Chu Luyện với mái tóc bạc trắng, thời thanh xuân ông thích đọc nhất là bộ "Đạo đức kinh" của Lão Tử, thuyết chiến lược "Binh pháp Tôn Tử", hay "Ngũ luân thư" là cuốn binh pháp do kiếm khách Nhật Bản Miyamoto Musashi biên soạn, v,v… Thời còn trẻ ông chưa hiểu thế nào gọi là hành động và quan niệm cuộc sống, tuổi càng cao thì điều đó lại càng thấm sâu vào cuộc đời kiến trúc sư Chu Luyện, và ông đã dùng "ánh sáng" để thể hiện.  

 

Bài viết liên quan

近期文章

印尼文 泰文

Penerang Taiwan Cahaya dari Anak Badung, Chou Lien

Artikel‧Liu Ying-feng  Gambar‧Chuang Kung-ju

遠從美國自由女神、馬來西亞吉隆坡雙子星,乃至台灣屏東恆春古城、台南風神廟、奇美博物館、雲林北港朝天宮……,世界各地都有這位國際燈光設計大師周鍊施展的光之幻術。


Dari Patung Liberty nun jauh di Amerika Serikat, Menara Kembar Petronas di Kuala Lumpur-Malaysia hingga di sudut-sudut Taiwan seperti tembok kota kuno Hengchun, Kuil Fengshen Tainan, Museum Chimei, Kuil Chaotien Beigang di Yunlin… hasil karya dari Chou Lien, desainer pencahayaan ternama dunia dapat ditemukan di berbagai pelosok dunia.

 

“Lihatlah, indah bukan!” singgah di rumah kediaman Chou Lien, kelihatannya biasa saja tanpa ada hiasan khusus, namun di dalamnya tersimpan misteri. Ia menekan saklar, dalam sekejap cahaya lembut lampu-lampu kecil ruang dapur menghantarkan kehangatan; lampu gantung bulat yang tergantung di atas meja makan pun bersinar, membuat orang-orang meninggalkan kesibukan masing-masing, suara hiruk-pikuk menjadi hening. Waktu menjadi malam, ia meredupkan lampu, menikmati kesendirian malam dalam hamparan kelembutan cahaya.

Terdengar decak kagum dari para pengunjung, senyum eleganpun menghiasi wajah Chou Lien yang menyiratkan kebanggaan, dan berikutnya setiap tampilan desain pencahayaan lampu di ruang pameran terlihat semakin indah.

Arti Keberadaan “Cahaya”

Saat membahas cahaya, Chou Lien yang saat ini berusia 74 tahun tidak menjelaskan secara detail terminologi yang sulit dimengerti. Deskripsi tentang cahaya hanya dengan sebuah kata sederhana “Persepsi”. Menurutnya keberadaan cahaya tidak hanya “Watt”, “Lumen”, “Suhu warna”… atau berbagai terminologi pencahayaan lainnya.

Pandangan unik seperti ini mungkin berkaitan dengan latar belakang seni dan desain dari Chou Lien, yang merupakan anak ke-3 di keluarganya, berbeda dengan kakak-kakaknya yang berhasil masuk ke Universitas Nasional Taiwan, prestasi Chou Lien di sekolah tidak begitu baik. Lembaran buku pelajaran SMP dan SMA diisinya dengan coretan-coretan graffiti. Saat ibunya khawatir dengan anaknya yang satu ini, namun sebaliknya sang ayah dengan logat bahasa Ningbo malah menghibur ibu dengan berkata, “Kamu tidak perlu khawatir, anak ini masih belum menemukan tempat untuk mengakar.”

Dibesarkan di lingkungan keluarga yang bebas dan terbuka, Chou Lien juga tidak pernah dibatasi dengan norma-norma tradisional. Setengah abad lalu, Chou Lien masuk dalam Akademi Seni Nasional Taiwan (Kini adalah Universitas Seni Nasional Taiwan), dan menekuni jurusan seni pahat; kemudian pada tahun 1970 ia melanjutkan pendidikan seni pahat di Amerika Serikat, Chou Lien juga mengambil tambahan jurusan perfilman dan desain lingkungan di Pratt Institute New York, Amerika Serikat, berbagai bidang yang pada awalnya dipilih karena ketertarikannya, menciptakan “Kegunaan dari yang tak berguna”, hal ini membuat Chou Lien kaya dengan unsur seni yang beragam saat menekuni bidang desain pencahayaan.

“Pahatan membuat saya mengerti untuk tidak mengenal takut dalam berkarya; film mengajar saya berkomunikasi di hadapan orang-orang; desain yang profesional adalah memprioritaskan permintaan pemesan, yang kemudian melatih diri saya untuk mengelola proses produksi secara efektif”, ujar Chou Lien. Pemahaman mendalam dan praktik nyata seni membuatnya dengan cepat menonjolkan diri di bidang desain pencahayaan.

Tahun 1978, untuk kedua kalinya Chou Lien menuntut ilmu di Amerika Serikat. Saat liburan musim panas, ia menerima ajakan temannya untuk bekerja sambilan di Brandston Partnership Inc. (BPI), sebuah perusahaan arsitektur pencahayaan terkemuka di Amerika Serikat. Pada hari pertama bekerja sebagai pekerja paruh waktu, Chou Lien langsung dipercaya oleh pimpinan perusahaan BPI, ia mendapat tawaran untuk menjadi karyawan tetap dengan gaji yang lebih tinggi dari karyawan lainnya. Pada waktu itu, Chou Lien menjadi perancang skema presentasi dalam rapat manajer semua proyek BPI. Kinerja luar biasa Chou Lien memungkinkannya dalam waktu 4 tahun mulai dari karyawan paling junior menjadi direktur desain BPI. Bahkan kemudian ia dijadikan mitra perusahaan dan akhirnya menjadi presiden perusahaan tersebut.

Merespon Lingkungan Berorientasi Manusia

Selama 30 tahun lebih, peran Chou Lien untuk BPI lebih banyak di panggung internasional. Beberapa tahun terakhir ia memenuhi undangan untuk mendesain ulang pencahayaan Kuil Fengshen-Tainan dan tembok kota tua Hengchun, sehingga lebih banyak waktunya dihabiskan di Taiwan sehingga namanya pun menjadi lebih dikenal di Taiwan.

Melalui penyetelan dan penempatan ulang pencahayaan dua kuil kuno berusia ratusan tahun tersebut dapat tampil dengan citra wajah baru yang menakjubkan. Banyak orang beranggapan, gaya seni pencahayaan Chou Lien hanyalah meredupkan cahaya. Tetapi Chou Lien segera menyangkalnya, dalam pandangannya, desain pencahayaan tidak harus terikat dengan prinsip dasar yang ada. Desain pencahayaan “Redup” yang diterapkan di Kuil Fengshan dan tembok kota kuno Hengchun akan sepenuhnya ditinggalkan pada proyek berikutnya.

Perhatian Chou Lien beralih pada rancangan pencahayaan Kuil Chaotian di Beigang yang dibuatnya tahun ini. “Bukankah itu terang? Sudah cukup terang!” demikian tuturnya. Tim desain Chou Lien menggunakan hampir 300 buah lampu LED 4000K yang ditempatkan di sekeliling kuil. Sebelumnya pahatan indah atap kuil menjadi kabur tertutup dengan kegelapan malam, namun setelah mendesain ulang pencahayaannya, karya seni pahatan atap kuil dapat terlihat dengan jelas dari jalan, maupun dari ketinggian di saat malam tiba. Bangunan kuil yang telah memiliki sejarah 300 tahun lebih ini, menjadi lebih hidup.

Di tangan Chou Lien, pencahayaan dimainkan dengan menyenangkan, dan desain yang ditanganinya tidak akan menyimpang dari konsep awal yaitu “Berawal dari manusia, merespon pada lingkungan”. Chou Lien mengemukakan, banyak orang yang mengira, desain pencahayaan sama dengan teknologi pencahayaan, tetapi apabila orang merasakan cahaya, maka di dalamnya akan merasakan lebih banyak kehangatan humaniora. Di satu malam saat badai topan, sewaktu Chou Lien masih kecil, ia menyalakan lilin dan bermain dengan cahayanya, bayangan ibunya terlihat sebentar membesar sebentar mengecil. Pengalaman dengan cahaya itu, hingga sekarang tetap membekas dalam benaknya, begitu juga dengan bayangan ibu yang tersimpan dalam sanubarinya. “Cahaya tidak lagi hanya cahaya, tetapi mengandung kenangan masa lalu.” Inilah yang ia sebut “Persepsi cahaya”.

Desain pada bangunan dan bagian dalam ruang pameran Museum Chimei juga menggunakan pendekatan konsep ini. Setelah disambungkan dengan desain, yang terpikirkan oleh Chou Lien adalah bagaimana menampilkan wajah yang terbaik dari bangunan tersebut. Namun apa yang disebut “Terbaik”? “Tidak cukup hanya menyoroti keindahan bangunan, jauh melampaui perangkat keras bangunan, namun juga dengan memasukkan aspek humaniora dan sosial ke dalam desainnya.” Untuk itu “Kebanggaan orang Tainan” menjadi poros utama desain Chou Lien. Ia berharap kebanggaan dapat bertunas di hati warga kota Tainan, saat melihat Museum Chimei ketika melewati jalur tol 86 Timur di malam hari.

Sebelum Chou Lien memulai desain proyek perubahan tembok kota kuno Hengchun, ada serangkaian pertanyaan yang harus terjawab. “Apakah kini tembok kota kuno masih berfungsi sebagai tembok kota? Tembok kota berfungsi untuk mempertahankan kota, namun makna pintu gerbang adalah ’menolak’ dan ‘menyambut’, tembok kota memiliki hubungan dengan kehidupan masyarakat setempat”, “Dan bangunan itu juga memiliki karakteristik tersendiri”. Untuk itu Chou Lien memilih pendekatan introvert dan subtraktif pada desain pencahayaannya. Pertama ia meletakkan beberapa lampu dalam terowong gerbang tembok kota, yang memberikan efek bagian dalam terang, sementara bagian luar gelap, sehingga orang yang melalui lorong ini dapat merasakan kehangatan pulang ke rumah. Chou Lien membiarkan gerbang kota yang berusia ratusan tahun ini beristirahat dalam kegelapan malam, dengan hanya menyisakan beberapa lampu untuk menerangi tulisan “Pintu Hsimen”.

Bermula dari cahaya dan berorientasi pada manusia, setelah mempertimbangkan keterkaitan dengan lingkungan, filosofi desain Chou Lien dipenuhi dengan prinsip “Keseluruhan”. Dari sketsa yang digambarkan Chou Lien, dapat diketahui prinsip yang ada. Awalnya menghadap buku catatannya, kemudian Chou Lien memutar 180 derajat, arahnya menjadi berlawanan, kemudian dengan terampil ia membalikkan sketsa pintu gerbang berikutnya, sketsa batu bata, rumput dan lingkungan sekitarnya untuk memberikan gambaran, menandai berapa besar watt lampu, merubah satu “Lampu” akan merubah keseluruhan. Ternyata sangat rumit, dan sempat ada orang yang bertanya padanya, mengapa tidak menggunakan komputer untuk mengerjakan perhitungannya? Ia menjawab, "Pencahayaan yang ditampilkan di tempat itu tidak dihitung dengan perhitungan ilmiah."

Dari Selatan hingga Utara, Pingtung, Tainan, Yunlin hingga ke bundaran Beimen Taipei, pintu kawasan barat dan sekitarnya hingga ke Expo Flora International Taichung 2018, semua meminta Chou Lien untuk mendesainnya. Ada yang mengatakan, generasi baru desainer pencahayaan Taiwan sempat mendapatkan pengaruh dari Chou Lien. Setelah melepaskan jabatannya sebagai presiden di perusahaan arsitektur pencahayaan Amerika BPI, seharusnya ia telah memasuki masa pensiun, namun belakangan ini, ia  terlihat kembali ke Taiwan menggelar kursus, seminar, dan berbagi pengalaman desain pencahayaan pada kaum muda Taiwan.

Mendengar Chou Lien mendeskripsikan “Cahaya” terkadang seperti berkhotbah. Rambutnya yang kini telah memutih, ia teringat saat masih muda, ia gemar membaca buku “Daodejing” ajaran dari Laozi, membicarakan strategi “Seni Perang Sun Zi” serta buku filsafat ilmu pedang “The Book of Five Rins” karya penulis Jepang Miyamoto Musashi… konsep kehidupan yang tidak dimengerti tersimpan dalam hati, seiring dengan bertambahnya usia dan kedewasaan, semua berbaur dalam kehidupan Chou Lien dan berperan menjadi “Cahaya” bagi dirinya. .   

ส่องสว่างไต้หวัน โจวเล’่ยน เล่นกับแสง (ไฟ) ด้วยหัวใจศ‘ลป‘น

บทความ‧หลิวอิงฟง รูปภาพ‧จวงคุนหรู คำแปล‧อัญชัน ทรงพุทธิ์

遠從美國自由女神、馬來西亞吉隆坡雙子星,乃至台灣屏東恆春古城、台南風神廟、奇美博物館、雲林北港朝天宮……,世界各地都有這位國際燈光設計大師周鍊施展的光之幻術。


หากจะนับผลงานการออกแบบแสงหรือไลท์ติ้งดีไซน์ (Lighting Design) ที่นำเสนอผ่านสถาปัตยกรรมซึ่งเป็นไฮไลท์ของแต่ละประเทศที่คุณโจวเลี่ยน (周鍊) ศิลปินนักออกแบบแสง (Lighting Designer) ระดับปรมาจารย์ฝากผลงานชิ้นเอกเอาไว้ จะพบว่ามีอยู่ทั่วทุกมุมโลก อาทิ เทพีสันติภาพในสหรัฐอเมริกา อาคารหอคอยคู่เปโตรนาสของมาเลเซีย หรือในไต้หวัน ได้แก่ ประตูเมืองโบราณเหิงชุน (恆春古城) ศาลเจ้าฟงเสิน (風神廟) นครไถหนาน พิพิธภัณฑ์ฉีเหม่ย (奇美博物館) และศาลเจ้าเฉาเทียน (朝天宮) ที่เป่ยกั่ง เมืองหยุนหลิน

 

ในสายตาของบุคคลภายนอกแล้ว บ้านพักของคุณโจวเลี่ยนตกแต่งแสนจะธรรมดา แต่หารู้ไม่ว่าภายในแฝงไว้ด้วยความมหัศจรรย์  แค่เขาเลื่อนปุ่มสวิทช์ไฟเบาๆ เพียงชั่วครู่แสงไฟสีอ่อนนวลตาจากหลอดไฟดวงเล็กๆ เหนือเคาน์เตอร์ทำอาหารกลางห้องครัวหลายดวงก็ค่อยๆ สว่างขึ้น ตามมาด้วยโคมไฟทรงกลมเหนือโต๊ะอาหารก็สว่างขึ้นในเวลาไล่เลี่ยกัน สะกดสายตา อารมณ์และความรู้สึกของผู้คนที่กำลังวุ่นวายอยู่กับเรื่องอื่นให้หยุดนิ่งลงชั่วขณะ คุณโจวเลี่ยนถามว่า ìคุณดูซิ สวยไหมî แล้วยังเล่าต่อว่า ในช่วงกลางคืนเขาชอบหรี่แสงไฟให้นุ่มลงและดื่มด่ำอยู่กับความนวลนุ่มของแสงไฟตามลำพัง

เสียงพึมพำแสดงถึงความชื่นชมของแขกที่มาเยือน ทำให้ใบหน้าของคุณโจวเลี่ยนมีรอยยิ้มบางๆ แต่เต็มไปด้วยความมั่นใจในตนเองปรากฏขึ้นชั่วครู่พร้อมแววตาที่แสดงความภาคภูมิใจในตนเอง ตามมาด้วยการโชว์ผลงานการออกแบบดวงไฟทุกจุดภายในบ้านอย่างกระตือรือร้น

รู้สึกได้ถึงตัวตนของแสง

ระหว่างการสัมภาษณ์ คุณโจวเลี่ยนซึ่งปัจจุบันอายุ 74  ปี ไม่ได้เอ่ยถึงศัพท์เทคนิคที่ซับซ้อนและยากจะเข้าใจ แต่ใช้คำสั้นๆ เพียงคำเดียวก็คือ "ความเข้าใจ" มาอธิบาย เขาบอกว่า ความเป็นตัวตนของแสง ไม่ใช่เพียงแค่การใช้ศัพท์เทคนิคที่เกี่ยวกับแสง อาทิ จำนวนวัตต์  ฟลักซ์แห่งการส่องสว่าง (luminous flux) หรืออุณหภูมิสี (Colour temperature) มาอธิบายเท่านั้น

ประสบการณ์แสนพิเศษที่เราได้รับในครั้งนี้ น่าจะมาจากการที่คุณโจวเลี่ยนมีภูมิหลังเกี่ยวกับศิลปะและการออกแบบ (Art & Design) นั่นเอง คุณโจวเลี่ยนเป็นบุตรคนที่ 3 ของครอบครัว หากเทียบกับพี่สาวที่เรียนเก่ง  สอบเข้าเรียนต่อในสถาบันการศึกษาชั้นนำของประเทศมาโดยตลอด ซึ่งรวมถึงศึกษาต่อในมหาวิทยาลัยแห่งชาติไต้หวัน แต่คุณโจวเลี่ยนเรียนไม่ดีตั้งแต่เด็ก  ในช่วงที่เรียนชั้นมัธยมต้นจนถึงมัธยมปลาย หนังสือเรียนของเขาถูกนำมาระบายสีและวาดภาพต่างๆ เต็มไปหมด มารดากลุ้มใจเรื่องการเรียนของลูกชายคนนี้มาก แต่บิดากลับมองว่าไม่ใช่เรื่องใหญ่ พูดกับมารดาของเขาด้วยสำเนียงภาษาถิ่นของเมืองหนิงโป มณฑลเจ้อเจียงว่า "เธอไม่ต้องกังวลหรอก เจ้าลูกคนนี้  จิตวิญญาณยังไม่นิ่ง"

คงเป็นเพราะเติบโตมาในครอบครัวที่ให้อิสระและมีทัศนคติที่เปิดกว้าง โจวเลี่ยนจึงไม่ผูกมัดตัวเองไว้กับค่านิยมเก่าแก่ของสังคม  50 ปีที่แล้ว เขาเข้าศึกษาในวิทยาลัยศิลปะแห่งชาติ (ปัจจุบันคือ National Taiwan  University of Arts) คณะวิจิตรศิลป์ สาขาวิชาประติมากรรม ปีค.ศ.1970 เดินทางไปศึกษาต่อที่สหรัฐอเมริกา โดยนอกจากศึกษาในสาขาวิชาประติมากรรมแล้ว ยังศึกษาด้านภาพยนตร์เพิ่มเติมด้วย จากนั้นยังเข้าศึกษาต่อใน Pratt Institute สาขาการออกแบบสิ่งแวดล้อม ทั้งหมดนี้ล้วนเกิดจากการเลือกเรียนวิชาที่ตนเองสนใจ เฉกเช่น "การทำในสิ่งที่ไร้ประโยชน์ให้เกิดประโยชน์" และได้กลายเป็นรากฐานอันแข็งแกร่งที่ทำให้เขาก้าวเข้าสู่วงการออกแบบแสงได้อย่างราบรื่นในเวลาต่อมา

คุณโจวเลี่ยนเล่าว่า "ประติมากรรมทำให้ผมสร้างสรรค์ผลงานได้อย่างไร้ความกังวล ภาพยนตร์สอนให้ผมรู้จักสื่อสารกับผู้คน การออกแบบตามความต้องการของผู้ประกอบการ เป็นการฝึกฝนให้สามารถควบคุมการผลิตได้อย่างมีประสิทธิภาพ" เพราะเข้าใจศิลปะอย่างถ่องแท้ บวกกับยอมรับสภาพความเป็นจริง ทำให้เขาเริ่มมีชื่อเสียงในวงการออกแบบแสง

ปีค.ศ.1978 คุณโจวเลี่ยนเดินทางไปศึกษาต่อที่สหรัฐอเมริกา
เป็นครั้งที่ 2  ในช่วงปิดซัมเมอร์เขารับคำเชิญของเพื่อนเดินทางไปฝึกงานที่บริษัท BPI ซึ่งเป็นบริษัทยักษ์ใหญ่ในวงการออกแบบแสงของสหรัฐอเมริกา แค่วันแรกที่เข้าไปฝึกงานเจ้าหน้าที่ระดับบริหารของ BPI ก็เห็นแวว เอ่ยปากชวนให้เข้าทำงานประจำโดยให้เงินเดือนสูงกว่าพนักงานประจำของบริษัทคนอื่นๆ  ในขณะนั้น ภาพที่ใช้ประกอบรายงานการประชุมของผู้จัดการโครงการต่างๆ ในบริษัท BPI เป็นฝีมือของคุณโจวเลี่ยนทั้งหมด ด้วยความสามารถที่โดดเด่น ภายในเวลาเพียง 4 ปี คุณโจวเลี่ยนได้เลื่อนขั้นจากพนักงานหน้าใหม่กลายเป็นหัวหน้าแผนกออกแบบ (Design director) และต่อมาเลื่อนฐานะขึ้นเป็นหุ้นส่วนคนสำคัญของบริษัท จากนั้นก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งประธานบริษัทในที่สุด

ยึดมนุษย์เป็นจุดศูนย์กลาง ขานรับสิ่งแวดล้อม

ในช่วงกว่า 30 ปีที่ผ่านมา เนื่องจากนั่งแท่นผู้บริหาร BPI คุณโจวเลี่ยนจึงมักปรากฏตัวในเวทีระดับนานาชาติ แต่ในช่วงไม่กี่ปีมานี้เขาได้รับเชิญให้มาช่วยออกแบบแสงไฟให้ศาลเจ้าฟงเสินที่นครไถหนาน และประตูเมืองโบราณเหิงชุน เมืองผิงตง จึงมีโอกาสอยู่ในไต้หวันนานขึ้น ชื่อของเขาจึงปรากฏให้เห็นบ่อยครั้งขึ้นตามไปด้วย

หลังมีการออกแบบ ติดตั้งและจัดแสงไฟใหม่ ศาลเจ้าและประตูเมืองเก่าแก่อายุกว่าร้อยปีเผยโฉมใหม่ที่ทำให้ทุกคนตกตะลึง คนส่วนใหญ่มักคิดว่าเทคนิคการจัดแสงของคุณโจวเลี่ยนมีเพียง "ลดแสง" ด้วยการปรับให้นุ่มนวลขึ้นเท่านั้น แต่คุณโจวเลี่ยนรีบปฏิเสธว่า ไม่ใช่  ในสายตาของเขา การออกแบบแสงไฟไม่มีหลักการหรือข้อจำกัดที่แน่นอนตายตัว การออกแบบแสงที่ศาลเจ้าฟงเสินและประตูเมืองโบราณเหิงชุนใช้วิธี "ลดแสง" แต่ในการออกแบบครั้งต่อไปเขาอาจไม่ใช้วิธีนี้เลย

ลองเปลี่ยนไปดูการออกแบบแสงไฟที่ศาลเจ้าเฉาเทียน ที่เป่ยกั่งบ้าง เป็นจริงดั่งที่เขาพูด คุณโจวเลี่ยนถามขึ้นว่า "สว่างไหม สว่างไหมล่ะ" เขาและทีมออกแบบใช้หลอด LED 4000K เกือบ 300 ดวง ติดตั้งไว้รอบศาลเจ้าทั้งสี่มุม ที่ผ่านมา ในยามกลางคืนยอดหลังคาศาลเจ้าที่มีศิลปะปูนปั้นสวยงามมากมายจะถูกความมืดในยามราตรีบดบังจนสิ้น หลังมีการปรับปรุงและจัดแสงไฟใหม่ ศาสนิกชนสามารถมองจากฝั่งตลาด หรือเงยหน้าขึ้นมอง หรือยืนอยู่บนที่สูงแล้วมองลงมาด้านล่าง จะเห็นศิลปะปูนปั้นที่สวยงามบนยอดหลังคาได้อย่างชัดเจน ศาลเจ้าเฉาเทียนที่เก่าแก่กว่า 300 ปี เพิ่มความโดดเด่นและเป็นสามมิติมากขึ้น

คุณโจวเลี่ยนเล่นกับแสง (ไฟ) อย่างมีความสุข ด้วยความเชี่ยวชาญช่ำชอง อิสระเสรีและไร้ข้อจำกัด แต่ทุกผลงานการออกแบบที่เขาฝากฝีมือไว้ ไม่เคยหลุดจากอุดมการณ์แรกเริ่มซึ่งก็คือ "ยึดมนุษย์เป็นจุดศูนย์กลาง ขานรับสิ่งแวดล้อม" เขาเผยว่า ผู้คนจำนวนมากมองว่าการออกแบบแสงไฟหมายถึงเทคนิคการส่องสว่างเท่านั้น แต่หารู้ไม่ว่า หากใครสามารถเข้าถึงแสงจะรู้ว่าภายในมีความอบอุ่นที่ช่วยเติมแต่งความมีชีวิตชีวาให้แก่มวลมนุษย์ได้ เขายังเล่าถึงช่วงวัยเด็ก ในยามค่ำคืนที่พายุกำลังพัดกระหน่ำ เขาจุดเทียนไขขึ้นแล้วเล่นกับเงาใต้แสงเทียน เงาของมารดาเดี๋ยวก็ใหญ่ขึ้นเดี๋ยวก็เล็กลง แสงเทียนกับเงาของมารดาในครั้งนั้นตราตรึงอยู่ในความทรงจำและประทับลงไปในใจของเขาตราบจนถึงทุกวันนี้  "แสงไม่ได้เป็นเพียงแค่แสง แต่มันคือความทรงจำในอดีต" และนี่คือ "ความรู้สึกที่มีต่อแสง" ของคุณโจวเลี่ยน

สำหรับการออกแบบแสงไฟให้แก่ตัวอาคารพิพิธภัณฑ์ฉี
เหม่ยและห้องจัดแสดงภายในนั้น คุณโจวเลี่ยนยังคงยึดอุดมการณ์เดิม หลังรับงานออกแบบชิ้นนี้มาแล้ว เขาเฝ้าครุ่นคิดว่าจะนำเสนอส่วนที่ดีที่สุดของสถาปัตยกรรมนี้ได้อย่างไร แต่ความหมายของคำว่า ìดีที่สุดî คืออะไร เขาบอกว่า "ไม่ใช่เพียงแค่ใช้แสงไฟมาเติมแต่งให้สถาปัตยกรรมแห่งนี้สวยงามขึ้นเท่านั้น แต่จะต้องออกแบบให้สถาปัตยกรรมสามารถสะท้อนถึงวิถีชีวิต วัฒนธรรม และสังคมด้วย" ด้วยเหตุนี้เอง "ความภาคภูมิใจของชาวไถหนาน" จึงถูกนำมาเป็นส่วนหนึ่งในผลงานการออกแบบของคุณโจวเลี่ยน หวังว่าชาวไถหนานที่ขับรถผ่านถนนไฮเวย์สายตะวันออกหมายเลข 86 ในยามค่ำคืนเมื่อมองเห็นพิพิธภัณฑ์ฉีเหม่ยในระยะไกลจะเกิดความรู้สึกภาคภูมิใจ

เมื่อครั้งที่คุณโจวเลี่ยนรับหน้าที่ออกแบบเพื่อแปลงโฉมให้แก่ประตูเมืองโบราณเหิงชุนก็เช่นกัน มีคำถามมากมายผุดขึ้นมาเป็นชุดๆ อาทิ "ประตูเมืองยังเป็นประตูเมืองอยู่อีกหรือ" "ประตูเมืองมีไว้เพื่อป้องกัน ประตูมีไว้ปิดกั้นหรือต้อนรับ" "ประตูเมืองเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของชาวเมืองอย่างใกล้ชิด" "สถาปัตยกรรมก็มีจิตวิญญาณของมันเอง" ดังนั้นคุณโจวเลี่ยนจึงเลือกออกแบบในแนวสุขุมลุ่มลึกและลดความร้อนแรงของแสงไฟลง

เขาเริ่มจากการติดตั้งหลอดไฟจำนวนหนึ่งที่อุโมงค์ใต้ประตูเมือง ซึ่งตัดกับความมืดของลานกว้างด้านนอก เป็นลูกเล่นที่ตั้งใจให้เกิดความแตกต่างอย่างเด่นชัดของความสว่างจากด้านในและความมืดภายนอก อีกทั้งทำให้คนที่เดินผ่านทางเดินใต้ประตูเมือง มีความรู้สึกอบอุ่นเหมือนได้กลับมาถึงบ้านของตนเอง  คุณโจวเลี่ยนยังออกแบบให้แสงไฟที่ประตูเมืองโบราณอายุร้อยปีแห่งนี้ ค่อยๆ สลัวลงจนดับสนิท เมื่อเวลาล่วงเข้ายามดึกสงัดเหลือเพียงแสงจากหลอดไฟไม่กี่ดวงที่ส่องไปยัง ตัวอักษรคำว่า "ประตูทิศตะวันตก" บนกำแพงประตูเมืองเท่านั้น

ปรัชญาการออกแบบแสงไฟของคุณโจวเลี่ยนคือ "เริ่มจากการเข้าถึงแสงไฟ ยึดมนุษย์เป็นจุดศูนย์กลาง ขานรับสิ่งแวดล้อม" สะท้อนถึง "แนวคิดแบบองค์รวม" และจากพิมพ์เขียวที่เขาวาดขึ้นมา ก็สามารถเข้าใจถึงปรัชญาดังกล่าวได้ สมุดบันทึกที่เดิมหันหน้าเข้าหาตัวเขา แต่ถูกคุณโจวเลี่ยนหมุนไป 180 องศา ให้หันไปในทิศตรงข้ามกับตัวเขา จากนั้นหยิบดินสอขึ้นมาวาดประตูเมืองแบบกลับหัวอย่างคล่องแคล่ว อีกทั้งทำเครื่องหมายระบุจำนวนวัตต์ของหลอดไฟที่ต้องการติดตั้งตามอิฐ ต้นหญ้า หรือบริเวณรอบๆ เพราะหลอดไฟทุกดวงล้วนมีผลต่อภาพรวม เคยมีคนถามเขาว่าทำไมไม่ใช้คอมพิวเตอร์คำนวณ เขาตอบว่า "แสงจากสภาพแวดล้อมในสถานที่ที่จัดแสดง ไม่อาจใช้คอมพิวเตอร์คำนวณออกมาได้"

ผลงานการออกแบบของคุณโจวเลี่ยนพบเห็นได้ตั้งแต่ภาคใต้ขึ้นมาถึงภาคเหนือของไต้หวัน  จากผิงตง ไถหนาน หยุนหลิน ไล่ขึ้นมาจนถึงไทเป ที่วงเวียนรอบประตูเมืองทิศเหนือและย่านการค้าฝั่งตะวันตกของกรุงไทเป รวมถึงงานมหกรรมพืชสวนโลก 2018 ที่นครไทจง มีคนกล่าวไว้ว่า นักออกแบบแสงรุ่นใหม่ของไต้หวันล้วนได้รับอิทธิพลจากคุณโจวเลี่ยนทั้งสิ้น หลังก้าวลงจากตำแหน่งประธานบริษัท BPI ซึ่งเป็นยักษ์ใหญ่ในวงการรับออกแบบแสงของอเมริกาแล้ว แทนที่จะพักผ่อนเช่นเดียวกับคนในวัยเกษียณทั่วไป แต่เขากลับเดินทางมาไต้หวันบ่อยขึ้นเพื่อเปิดคอร์สสอนการออกแบบแสง รวมถึงร่วมงานสัมมนาต่างๆ โดยหวังจะนำความเชี่ยวชาญและประสบการณ์ด้านการออกแบบแสงของเขาอุทิศให้แก่คนไต้หวันรุ่นใหม่

ระหว่างที่ฟังคุณโจวเลี่ยนพูดถึงเรื่อง "แสง" บางครั้งมีความรู้สึกเหมือนกับว่าเขากำลังพูดถึงเรื่อง "ธรรม" ผมบนศีรษะที่เป็นสีเทาขาวบ่งบอกถึงวัยวุฒิ ในช่วงวัยรุ่นหนังสือที่คุณโจวเลี่ยนชอบอ่าน ได้แก่  "เต้าเต๋อจิง" 《道德經》ซึ่งเป็นคัมภีร์ของเล่าจื๊อ  "ตำราพิชัยสงครามของซุนจื่อ" 《孫子兵法》และ The Book of Five Rings ของมิยาโมโตะ มุซาชิ (Miyamoto Musashi) สุดยอดนักดาบผู้สร้างตำนานไร้พ่ายของญี่ปุ่น เป็นต้น แต่นั่นก็เป็นช่วงเวลาที่เขายังไม่เข้าใจลึกซึ้งถึงปรัชญาชีวิต วันเวลาที่ล่วงเลยไปทุกสิ่งทุกอย่างถูกหลอมรวมอยู่ในตัวของเขา และทำให้เขาได้เล่นกับแสง (ไฟ) ด้วยหัวใจของศิลปิน  

X 使用【台灣光華雜誌】APP!
更快速更方便!