Bác sĩ của những bức tranh Nhà phục chế tranh sơn dầu Lại Chí Hào

:::

2018 / Tháng 12

Bài viết‧Cathy Teng Ảnh‧Họa sĩ Lại Chí Hào cung cấp Biên dịch‧Bích Ngân


「和歐洲動輒三、四百年的作品歷史相較,台灣的油畫作品其實都非常年輕,面對這些幼兒或新生兒,醫生給藥的劑量就要抓得非常小心。」賴志豪以修復師比作醫生,將待修復的作品比作患者。文物是不會說話的病人,必須小心地檢測,對症下藥,這才是修復師的責任。


“So với các tác phẩm tranh sơn dầu Châu Âu đã có lịch sử 300-400 năm, tranh sơn dầu của Đài Loan thật sự còn rất non trẻ, chính vì thế đối với trẻ em hoặc trẻ sơ sinh, thì bác sĩ phải rất cẩn thận khi khai đơn thuốc”. Có thể ví nhà phục chế tranh Lại Chí Hào (Lai Chih Hao) với công việc của một vị bác sĩ và xem các bức tranh đang chờ phục chế như những bệnh nhân. Bức tranh là những người bệnh không biết nói, cần phải rất cẩn thận khi chẩn đoán, chữa đúng bệnh đúng thuốc, mới thật sự là trách nhiệm của người phục chế tranh.

 

Thời gian thấm thoát trôi qua, tính đến nay nhà phục chế tranh Lại Chí Hào trở về Đài Loan đã hơn 7 năm, sau khi tốt nghiệp khoa Mỹ thuật và phục chế tranh sơn dầu tại Học viện Palazzo Spinelli nước Ý, ông Lại Chí Hào đã thực tập hơn 1 năm ở xưởng phục chế tranh S.Felice degli Artigianelli. Với những kinh nghiệm thực tế được học hỏi tại Florence, ông đã áp dụng vào nghề phục chế tranh của mình, đồng thời nỗ lực quảng bá khái niệm phục chế, hy vọng xây dựng được khái niệm và nhận thức đúng về công tác phục chế các văn vật trong xã hội Đài Loan.

Nước Ý, là sự lựa chọn đúng đắn

Tháng 11 năm 1966, sau nhiều ngày mưa lớn đã làm cho nước sông Arno nằm vắt ngang Florence dâng lên cuồn cuộn, ngập tràn mọi ngõ ngách của thành phố, khiến cho khu vực này, nổi tiếng là chiếc nôi của nghệ thuật thời kỳ Phục Hưng, không thể nào đếm xuể được sự tổn thất nghiêm trọng về di sản văn hóa và các tác phẩm nghệ thuật. Sau khi nước rút, tình nguyện viên từ các nước đã quy tụ về nơi đây bắt tay vào công tác cứu vãn các tác phẩm bị hư hỏng, từ đó cũng tích lũy rất nhiều kinh nghiệm phục chế văn vật, và cũng khiến thành phố Florence trở thành trung tâm của các Học viện phục chế và Cơ quan nghiên cứu đào tạo bảo tồn văn vật.

Nhà phục chế tranh Lại Chí Hào còn nhớ lại buổi học đầu tiên của ông tại lớp phục chế văn vật Học viện Palazzo Spinelli nước Ý, hai bên lớp học chất đầy các bức tranh có lịch sử hơn 200 năm đang chờ được phục chế. Lúc ấy ông liền nghĩ rằng: “Mình đã chọn đúng điểm đến.”

Điều lo ngại nhất trong việc học phục chế là không có tác phẩm để thực tập, cho đến nay các tác phẩm bị hư hại trong trận lụt kinh hoàng đó vẫn chưa được phục chế xong, yêu cầu về công tác phục chế của địa phương là giúp cho những người học ngành nghề này có thể tích lũy thêm nhiều kinh nghiệm, nâng cao kiến thức cho bản thân.

Ở Ý, ông đã cảm nhận được tinh thần “phục chế mọi lúc, mọi nơi”. Ông quan sát thấy một bức bích họa không nổi tiếng ở bên vệ đường cũng được dựng một lớp hàng rào bao quanh và khóa lại, tránh bị hư hại do sự tiếp xúc của du khách và các loài chim chóc. Trong các giáo đường thường nhìn thấy một tờ giấy trắng dán lên văn vật bị hư hại, nhà phục chế tranh Lại Chí Hào giải thích, đó cũng là một cách thức gia cố tạm thời, trên tờ giấy trắng có lớp keo dính để lớp sơn không tiếp tục bị bong tróc.

Cuộc sống tại nước Ý luôn được gắn kết với nghệ thuật và phục chế, ông nghĩ, nếu bản thân không học thành tài, thì ít nhất cũng có thể ngắm được những tác phẩm nguyên tác của các bậc danh họa trong thời kỳ Phục Hưng, thỏa niềm mơ ước đã ấp ủ từ bấy lâu, đó là nguyên nhân tại sao ông chọn nước Ý để theo đuổi ngành phục chế tranh, ông cho biết như vậy.

Những bước quan trọng nhất trong ngành phục chế tranh

Trình tự của công việc phục chế đó là kiểm tra, lau chùi sạch sẽ, tu sửa lại kết cấu của bức tranh, tô màu lại…bên cạnh đó còn phải xem tình trạng của bức tranh để điều chỉnh kỹ thuật phục chế cho thích hợp.

Đầu tiên, nhà phục chế tranh buộc phải hiểu được tình trạng hư hỏng của tác phẩm cần được tu sửa, đồng thời lấy mẫu để phân tích, xác định xem dung môi tẩy rửa được sử dụng có thích hợp với tác phẩm đó hay không, như vậy mới không gây tổn hại cho bức tranh. Kế đến là lấy tăm bông chấm dung môi tẩy rửa lau chùi bụi bặm bám trên bề mặt tác phẩm, đây cũng là bước quan trọng không thể đi ngược trình tự phục chế. Nếu gặp phải tác phẩm có bề mặt bị hư hại lồi lõm, cần phải sử dụng một hỗn hợp pha trộn để làm phẳng lại, sau đó là dựa theo điểm giao nhau của thớ vân ngang dọc trên vải vẽ để chỉnh sửa lại kết cấu của bức tranh, yêu cầu cần thiết là phải có sự liên kết với xung quanh. Bước tiếp theo là tô màu lại cho bức tranh, với cách thức dùng từng điểm hoặc từng nét vẽ nhỏ, chỉnh sửa lại những chỗ hư hại của bức tranh, mang lại vẻ đẹp hoàn thiện cho tác phẩm. Công việc lập đi lập lại như thế rất cần sự tập trung cũng như một nghị lực và tính nhẫn nại phi thường, đó chính là cuộc sống thường nhật của các nhà phục chế.

Ngay từ cấp I ông Lại Chí Hào đã theo học hội họa, xuất thân từ họa sĩ vẽ tranh sơn dầu nên ông đã nhanh chóng thành thạo nghề phục chế.

Nhà phục chế tranh Lại Chí Hào giải thích,kinh nghiệm vẽ tranh sơn dầu hơn 10 năm đã giúp ông mau chóng nắm bắt được tâm ý, kỹ thuật sử dụng và điểm đặc biệt trong cách pha màu của tác giả. Thí dụ như trước kia màu sắc trong ngành hội họa không được phong phú như hiện nay, muốn có được màu tím, họ phải lên màu xanh lam trước, sau đó tô thêm một lớp mỏng màu đỏ trong suốt, khi hai màu này hòa chung với nhau sẽ tạo ra màu tím, phương thức này gọi là “Glazing” (Vẽ láng), với cách thức như vậy có thể tạo hiệu ứng từng lớp màu sắc đan chồng lên nhau, trong suốt và rõ nét. Do có kinh nghiệm về hội họa đã giúp ông hiểu rõ kỹ thuật và hiệu quả của phương pháp “Vẽ láng”, và phương thức này được sử dụng tùy theo tình huống phục chế tranh, giúp cho tác phẩm phục chế trông tự nhiên hơn.

Kỹ thuật phối màu phụ trên diện tích rộng bằng phương pháp hatching (vẽ gạch) là vẽ nhiều đường thẳng gần khít nhau cũng không làm khó được ông. Lúc bấy giờ kỹ thuật hatching đã được quốc tế công nhận là một phương pháp mang tính khả thi để tô lại màu sắc cho các tác phẩm phục chế. Ngay chỗ hư hại sẽ dùng nét vẽ gạch không đan xen, không chồng lên nhau để tô lại màu sắc, ngoài việc có thể nhận ra sự khác biệt đối với nguyên tác, còn đem lại vẻ đẹp cho toàn bộ tác phẩm, thế nhưng phương pháp này cũng rất hao tốn thời gian và sức lực, đồng thời cũng thử thách trình độ của nhà phục chế tranh, tuy nhiên ông Lại Chí Hào có thể hoàn thành một cách rất nhanh chóng và rất đẹp mắt, ông thường được chủ xưởng phục chế tranh trao nhiều trọng trách.

Trong quá trình phục chế, rất có thể sẽ phát hiện thêm những chứng cứ mới để thay đổi số phận của một bức họa. Nhà phục chế tranh Lại Chí Hào kể về một câu chuyện khó quên lúc còn ở nước Ý, khi ông đang lau chùi một bức tranh tượng Thánh thì phát hiện ở bên dưới hình vẽ dường như ẩn hiện chiếc mão gai của Chúa Giêsu, ông suy đoán người phục chế tranh trước đây trong khi phục chế đã che lấp chiếc mão này. Khi phát hiện chứng cứ mới này, chủ xưởng phục chế tranh đã lập tức báo cáo với nhân viên giám sát công tác phục chế, nguồn tin cũng đã khiến cho Đức Hồng y giáo chủ của nước Ý cũng đến xưởng phục chế tranh để quan tâm tìm hiểu. Do phát hiện mới mang tính trọng đại nên cần phải thảo luận thẩm xét kỹ càng, công tác phục chế bức họa đã được tạm dừng nhưng lại khiến ông Lại Chí Hào học tập được thái độ cẩn trọng trong công tác phục chế văn vật của người nước ngoài.

Xây dựng khái niệm “cấp cứu” văn vật

Sau khi trở về nước làm việc, ông phát hiện trong các dự án phục chế của Đài Loan có rất nhiều thao tác nhìn vào thì không có vấn đề nhưng thực chất là không đúng, ông đã từng gặp phải rất nhiều tác phẩm của các họa sĩ tiền bối bị tô vẽ lại, hoặc các tác phẩm hư hại bị bỏ bê không ngó ngàng đến, không tiến hành bất cứ một biện pháp phục chế nào, ông Lại Chí Hào nói rõ, những việc đã làm đều không thể thay đổi lại được, một khi đã phát sinh thì khó mà cứu vãn, diện mạo nguyên thủy của văn vật đó sẽ bị tiêu hủy, không bao giờ tìm lại được. Điều này đã khiến cho tâm trí ông vừa lo lắng vừa tiếc nuối.

Ông Lại Chí Hào nhấn mạnh thêm lần nữa, việc bảo tồn dáng vẻ nguyên thủy là điều quan trọng nhất. Ông từng nhận được một cú điện thoại cầu cứu đến từ Malaysia, cho biết một bức tranh bị tróc sơn rất nghiêm trọng, ông nói với người bên kia đường dây bằng mọi cách cất giữ các mảng sơn bị bong tróc, đợi khi ông đến nơi, đem từng miếng sơn dán lại vào bức tranh. Tác phẩm này do được bảo tồn một cách nguyên vẹn nên giá trị của nó cũng không bị thay đổi.

Thế nhưng khái niệm cấp cứu như vậy lại thiếu trầm trọng trong xã hội Đài Loan. Tại đây thường nhìn thấy các văn vật quý hiếm đang cận kề với sự hủy hoại, thế nhưng không nhìn thấy bất cứ một biện pháp cứu vãn nào. Mọi người cứ nghĩ rằng, đợi bác sĩ (tức là nhà phục chế) đến giải quyết là xong, tuy nhiên chờ đến khi bác sĩ xuất hiện thì người bệnh đã quy tiên. Cho nên ông cảm thấy nhất định phải xây dựng khái niệm cứu vãn văn vật tại Đài Loan, một khi nhìn thấy các văn vật bị hư hại, phải nhanh chóng làm bằng mọi cách giữ lại các mảnh vụn vỡ, còn phần chuyên môn hãy giao lại cho nhà phục chế.

Đài Loan không có nhiều người theo nghề phục chế văn vật, cho nên ông Lại Chí Hào ngoài việc phục chế các tranh sơn dầu, còn tham gia công tác bảo tồn, sửa chữa các văn vật truyền thống trong chùa miếu. Ông từng sử dụng kỹ thuật bóc tách bích họa truyền thống của Ý (lo Strappo), bóc tách lớp bích họa trên tường chứ không cần phải tốn công phí sức cắt bức tranh ra khỏi tường. Ông hy vọng có thể trao đổi kinh nghiệm này với các nghệ nhân truyền thống trong nước, thông qua sự trao đổi kinh nghiệm giữa hai thế hệ xưa và nay để cùng nhau bảo tồn những di sản văn hóa quý hiếm của Đài Loan.

Nguyên nhân đầu tiên để ông Lại Chí Hào đi theo nghề phục chế tranh đó là do bức tranh do ông vẽ bị hư hại, và không biết phải làm thế nào để phục chế. Thế nhưng sau khi theo học ngành này thì ông lại lấy đó làm nghề nghiệp chính của bản thân. “Kỹ nghệ phục chế cũng giống như một con dao, bắt buộc mỗi ngày đều phải mài dũa, như vậy mới sắc bén, tính chất công việc của người phục chế tranh cũng giống như một nhân viên chuyên môn, cần phải thông qua sự đào tạo và thực hành lâu dài, trước khi ra nghề phải trải qua quá trình rèn luyện lâu năm, như vậy mới đạt được nét tinh túy.” Ông Lại Chí Hào vẫn đang tích lũy thêm nhiều kinh nghiệm trên con đường trở thành bậc thầy trong ngành phục chế tranh, ông cũng nguyện sẽ tiếp tục tôi luyện, cống hiến sở trường của mình trên con đường phục chế văn vật của Đài Loan. 

 

Bài viết liên quan

近期文章

IN ไทย

Lai Chih-hao Perawat Darurat Seni Kuno Konservator Lukisan Minyak

Artikel‧Cathy Teng  Gambar‧Lai Chih-hao

「和歐洲動輒三、四百年的作品歷史相較,台灣的油畫作品其實都非常年輕,面對這些幼兒或新生兒,醫生給藥的劑量就要抓得非常小心。」賴志豪以修復師比作醫生,將待修復的作品比作患者。文物是不會說話的病人,必須小心地檢測,對症下藥,這才是修復師的責任。


Lai Chih-hao sering membandingkan pekerja restorasi seni sebagai dokter dan lukisan yang butuh direstorasi sebagai pasiennya, tapi lukisan adalah pasien yang tidak mampu berbicara, maka adalah tanggung jawab bagi sang pekerja untuk memeriksa dengan cermat dan mempreskripsikan metode restorasi yang paling sesuai. "Dibandingkan dengan lukisan bersejarah 300-400 tahun dari Eropa, lukisan minyak Taiwan masih berusia sangat muda, "tutur Lai." Saat memberi preskripsi obat kepada anak kecil atau bayi ini, dokter memang harus sangat hati-hati."

 

Tujuh tahun telah berlalu sejak Lai Chih-hao pulang dari Italia, di mana ia menyelesaikan kursus restorasi lukisan minyak di Palazzo Spinelli Institute for Art and Restoration di Florence, dan magang sepanjang setahun lebih di bengkel restorasi San Felice degli Artigianelli. Teknik-teknik yang dipelajari di Florence kemudian dipraktekkan dalam karir restorasi seni di Taiwan. Lai selalu berusaha meningkatkan kesadaran akan upaya konservasi, berharap konsep dan pengetahuan yang sesuai bisa diadopsi untuk mempreservasi warisan budaya.

Italia, Lokasi Tepat untuk Belajar

November 1966, hujan deras sepanjang beberapa hari meninggikan level sungai Arno, mengakibatkan banjir di berbagai pelosok Florence dan menimbulkan kerusakan serius terhadap harta artistik dan budaya di kota kelahiran Renaissance itu. Sukarelawan manca negara kemudian berkumpul di Florence untuk menyelamatkan peninggalan budaya dan mempelajari banyak pengalaman dalam proses restorasi, menjadikan Florence sebagai suatu pusat untuk organisasi riset dan program latihan dalam bidang preservasi dan restorasi peninggalan budaya.

Saat mengikuti kelas pertama di Institut for Art and Restoration, Lai masih ingat pada barisan lukisan bersejarah melampaui 200 tahun yang bertumpukan di kedua sisi kelas, menanti direstorasi. “Saya telah datang ke tempat yang tepat,” pikirnya.

Dalam proses mempelajari teknik konservasi dan restorasi, seorang murid paling khawatir tidak memiliki sampel untuk latihan. Tapi di sini, banyak karya seni yang rusak dalam banjir 1966 masih menunggu direstorasi, sehingga setiap pelajar bisa menumpuk pengalaman yang kaya dalam proses belajar.

Di Italia, Lai menemukan bahwa upaya restorasi berlangsung di setiap pelosok. Lukisan dinding tak terkenal di tepi jalan diamankan dari kontak pengunjung dan burung dengan bingkai terkunci. Lembaran kertas putih juga sering ditemukan ditempelkan di atas peninggalan sejarah di gereja. Menurut Lai, kertas perekat itu berfungsi sebagai penguat sementara agar kupasan cat di atasnya tidak terus berjatuhan.

Lai juga mengagumi kehidupan di Italia yang selalu berdampingan dengan kesenian dan restorasi. Berbicara tentang mengapa memilih Italia sebagai tempat belajar, ia menerangkan, kendati pelajarannya gagal membuahkan hasil, setidaknya ia berkesempatan menikmati hasil karya seni para seniman terkemuka dari zaman Renaissance.

Hal-Hal Penting dalam Proses Restorasi

Proses restorasi mencakup pemeriksaan, pembersihan, reskonstruksi tekstur dan peretusan, meskipun langkah aktual yang dibutuhkan tergantung pada kondisi setiap lukisan.

Seorang konservator pertama-tama harus mengetahui standar kerusakan lukisan, mengambil sampel untuk dianalisis dan memastikan kecocokannya dengan pelarut yang dipakai agar kerusakan tidak terjadi terhadap karya seni dalam proses restorasi. Penyeka kapas kemudian digunakan bersama pelarut untuk membersihkan vernis di permukaan lukisan, suatu proses paling halus dan tidak dapat dibalik. Andaikata ada kerusakan atau kondisi tidak datar, bagian permukaan harus diisi dengan bahan yang bisa dengan mulus menyatu bersama lukisan asal. Setelah itu, sang konservator akan berusaha menusir lukisan orisinal dengan cara menambah warna dalam bentuk titik kecil atau garis halus ke bagian lukisan yang rusak. Upaya restorasi berulang-ulang ini membutuhkan perhatian, kesabaran dan ketekunan penuh. Inilah pekerjaan hari-hari biasa bagi seorang konservator.

Lai belajar melukis sejak kecil dan menerima latihan untuk menjadi seorang pelukis lukisan minyak, tapi ia menemukan dirinya belajar paling cepat dalam bidang restorasi lukisan.

Melalui pengalaman lukisan minyak sepanjang puluhan tahun, Lai bisa dengan cepat memahami motif, teknik melukis dan penggunaan warna dari pelukis asal. Salah satu darinya adalah penggunaan penumpukan warna dengan bahan cat yang tidak sevariatif sekarang untuk menciptakan warna baru, misalnya ungu dari biru yang ditumpuk dengan merah yang transparen. Teknik yang disebut sebagai “Layering” ini bisa menampilkan efek multi-lapisan dan efek transparan, dan sering digunakan oleh Lai untuk memulihkan lukisan ke bentuk orisinalnya.

Lai juga telah menguasai “Tratteggio,” teknik merestorasi warna di bagian lebih luas dari suatu lukisan yang dianggap sebagai standar internasional dalam restorasi warna, yakni menggunakan garis halus berwarna yang tidak saling menyilang dan bertumpang tindih. Dengan cara ini, keindahan lukisan asal bisa direstorasi, dan sapuan kuas orisinal tetap mampu dibedakan dari warna yang ditambah. Pekerjaan ini membutuhkan waktu serta kesabaran, dan mengetes keterampilan pekerja restorasi. Lai, yang sangat terlatih dan bekerja dengan cepat, sering diberikan tugas restorasi penting oleh pemilik bengkel restorasi di Florence.

Faktor baru bisa saja muncul dalam proses restorasi, mengubah nasib lukisan yang sedang dikerjakan. Lai mengisahkan sebuah pengalaman berkesan saat merestorasi sebuah lukisan di Italia. Saat itu Lai sedang merestorasi sebuah lukisan religius dan menemukan mahkota duri Yesus Kristus mungkin tersembunyi di bawah suatu lapisan cat, dan ia berspekulasi bahwa mahkota tersebut mungkin disembunyikan dalam upaya restorasi di masa lampau. Pemilik studio segera melapor pada inspektur yang menangani proyek, dan kardinal setempat bahkan mengunjungi studio untuk melihat penemuan penting itu dengan mata sendiri. Penemuan tersebut membangkitkan perdebatan hangat dan restorasi akhirnya dihentikan, tapi pengalaman itu telah membuat Lai mengerti akan betapa seriusnya restorasi karya seni di Italia.

Membangun Kesadaran Restorasi

Setelah pulang dan bekerja sebagai konservator di Taiwan, Lai menemukan banyak kasus dimana restorasi suatu karya seni sama sekali tidak sesuai dengan prosedur sepantasnya. Ia pernah melihat banyak lukisan tua rusak yang tidak direstorasi atau yang pernah direstorasi oleh non-ahli. Menurut Lai, konsekuensi dari restorasi tidak layak ini tidak bisa dibalikkan lagi, rupa orisinal dari artefak budaya tersebut akan hilang secara permanen.

Lai sangat mengkhawatirkan dan menyayangkan situasi ini, karena menurutnya, pekerjaan paling penting seorang pekerja restorasi adalah mempreservasi karya seni orisinal. Suatu kali Lai mendapatkan panggilan telepon darurat dari Malaysia untuk merestorasi sebuah lukisan yang serpihan cat asalnya berjatuhan dengan jumlah besar. Ia meminta penelepon untuk mengumpulkan semua serpihan tersebut, yang kemudian satu per satu dipasang kembali ke atas lukisan. Dengan merestorasi permukaan asal lukisan itu, Lai telah mempreservasi nilainya.

Tapi, kesadaran akan pentingnya preservasi warisan budaya masih kurang di Taiwan. Banyak karya seni berharga yang sudah hampir rusak kadang sama sekali tidak diusahakan untuk diselamatkan. Semua orang berpikir, asalkan dokter (Konservator) sudah datang, pasien pasti akan selamat, tapi kadang dokter pun tidak mampu merestorasi. Untuk itu, Lai berpendapat bahwa rasa keterdesakan terhadap restorasi harus dibangun di Taiwan. Materi asal dari suatu artefak budaya yang rusak harus dikumpulkan, agar pekerja restorasi bisa bekerja lebih mudah.

Konservator di Taiwan tidak banyak, maka selain merestorasi lukisan minyak, Lai juga dipanggil untuk membantu merestorasi karya seni di kelenteng. Suatu kali, Lai berkesempatan mengaplikasikan teknik tradisional Italia yang disebut sebagai “Strappo” untuk mencabut sebuah lukisan dari dinding tanpa perlu memotongnya. Pengetahuan-pengetahuan ini diharapkan bisa dinikmati bersama para tukang tradisional di Taiwan, dan kombinasi pengalaman tua dan baru diyakini bisa membantu mempreservasi warisan budaya Taiwan.

Lai mulai belajar restorasi seni ketika salah satu karyanya rusak dan ia tidak tahu cara menanganinya. Namun setelah menekuni konservasi, Lai memutuskan untuk berkarir dalam bidang ini. “Kesenian seorang pekerja restorasi bagaikan sebilah pisau, harus diasah dan dipakai setiap hari agar tetap tajam,” katanya. “Dan sama halnya dengan magang, seorang konservator hanya bisa menguasai keahlian melalui latihan panjang.”

Lai Chih-hao masih dalam jalan panjang untuk menguasai kesenian konservator. Dan ia berencana untuk terus mengasah keterampilannya dan mengkontribusikan bakatnya untuk mempreservasi warisan budaya di Taiwan. 

 

หมอฉุกเฉินของภาพวาด ไล่จื้อหาว ช่างซ่อมแซมภาพวาดสีน้ำมัน

บทความ‧เติ้งฮุ่ยฉุน รูปภาพ‧ไล่จื้อหาว คำแปล‧ธีระ หยาง

「和歐洲動輒三、四百年的作品歷史相較,台灣的油畫作品其實都非常年輕,面對這些幼兒或新生兒,醫生給藥的劑量就要抓得非常小心。」賴志豪以修復師比作醫生,將待修復的作品比作患者。文物是不會說話的病人,必須小心地檢測,對症下藥,這才是修復師的責任。


"เมื่อเปรียบเทียบกับผลงานของยุโรปที่มีอายุยาวนานถึง 3-4 ร้อยปีแล้ว ผลงานภาพวาดสีน้ำมันของไต้หวันถือว่ายังมีอายุน้อยมาก คุณหมอที่ดูแลเด็กๆ หรือทารกแรกเกิดจึงต้องให้ความใส่ใจเป็นพิเศษ" คุณไล่จื้อหาว (賴志豪) ได้เปรียบเทียบช่างซ่อมว่าเป็นเหมือนคุณหมอ โดยผลงานที่ต้องซ่อมแซมก็เปรียบเสมือนผู้ป่วย ชิ้นงานเหล่านี้คือผู้ป่วยที่พูดไม่ได้ จึงต้องตรวจสอบอย่างระมัดระวัง เพื่อจะได้ให้ยาที่ถูกกับโรค และนี่ก็คือความรับผิดชอบของช่างซ่อมงานศิลปะ

 

ไล่จื้อหาวสำเร็จการศึกษาจาก Istituto per l`arte e il restauro, Palazzo Spinelli ในเมืองฟลอเรนซ์ของอิตาลี และได้เข้าฝึกงานที่ S. Felice degli Artigianelli เป็นเวลาปีเศษ ก่อนจะเดินทางกลับมาไต้หวันได้ 7 ปีกว่าแล้ว สิ่งต่างๆ ที่เจ้าตัวได้เรียนรู้จากช่วงชีวิตที่อาศัยอยู่ในเมืองฟลอเรนซ์ ทั้งความรู้และประสบการณ์ต่างๆ สะท้อนออกมาให้เห็นผ่านการทำงานซ่อมแซมงานศิลปะของเขา อีกทั้งความพยายามที่จะผลักดันแนวคิดเกี่ยวกับการซ่อมแซม เพื่อให้สังคมไต้หวันมีความรู้และความเข้าใจต่อการซ่อมแซมงานศิลปะต่างๆ อย่างถูกต้อง

อิตาลีจ๋า มาถูกที่แล้ว

เดือนพฤศจิกายน 1966 ฝนที่ตกกระหน่ำติดต่อกันเป็นเวลาหลายวัน ทำให้น้ำในแม่น้ำอาโน่ (Arno) ในเมืองฟลอเรนซ์ล้นเอ่อจนท่วมไปทุกมุมเมือง ส่งผลให้งานศิลปะล้ำค่าและมรดกทางวัฒนธรรมจำนวนนับไม่ถ้วนภายในเมืองที่ถือเป็นศูนย์กลางของศิลปะยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา (ยุคเรอแนซ็องส์) แห่งนี้ได้รับความเสียหายอย่างหนัก และหลังจากที่น้ำลดลงแล้ว เหล่าอาสาสมัครจากที่ต่างๆ ได้เดินทางมารวมตัวกันเพื่อซ่อมแซมงานศิลปะภายในเมือง ประสบการณ์ในการซ่อมแซมล้ำค่าที่สั่งสมมานี้ ส่งผลให้ฟลอเรนซ์กลายเป็นมาเป็นฐานที่มั่นสำคัญของหน่วยงานด้านการเรียนรู้การเก็บรักษาชิ้นงานและสถาบันซ่อมแซมงานศิลปะ

ไล่จื้อหาวยังจำได้ดีว่า สิ่งที่ตั้งอยู่บริเวณสองข้างของห้องเรียนในคาบเรียนแรกของเขาที่ Istitutto per l'arte e il restauro Palazzo Spinelli คือภาพวาดอายุมากกว่า 200 ปี ที่กำลังรอการซ่อมแซม ในตอนนั้นเขาคิดในใจว่าเรามาถูกที่แล้ว

สิ่งที่เป็นกังวลที่สุดในการเรียนงานซ่อมแซมคือไม่มีตัวอย่างให้ใช้ในการเรียนรู้เลย ยังมีงานศิลปะที่ได้รับความเสียหายจากอุทกภัยในครั้งนั้นเป็นจำนวนมากที่ยังรอการซ่อมแซมอยู่ เห็นได้ชัดว่าความต้องการช่างซ่อมแซมของที่นี่ ทำให้ผู้ที่มาเรียนรู้สามารถเก็บเกี่ยวความรู้และประสบการณ์ได้อย่างเต็มที่

ที่อิตาลี ไล่จื้อหาวได้มีโอกาสพบเห็นจิตวิญญาณแห่งการซ่อมแซมอยู่ทุกหัวระแหง เขาเคยสังเกตเห็นว่า มีภาพวาดบนผนังที่ไม่ได้มีชื่อเสียงอะไร ถูกใส่กรอบและล็อคเอาไว้ เพื่อป้องกันมิให้นกหรือนักท่องเที่ยวมาสัมผัสจนได้รับความเสียหาย ในคริสตจักรก็มักจะเห็นชิ้นงานที่ได้รับความเสียหายถูกปิดด้วยกระดาษสีขาวเอาไว้ ซึ่งไล่จื้อหาวอธิบายให้ฟังว่า นั่นคือวิธีชั่วคราวที่จะหยุดยั้งมิให้เกิดความเสียหายมากไปกว่านี้ กระดาษขาวจะถูกทาด้วยน้ำยาซึ่งจะช่วยให้สีที่กำลังจะลอก ไม่หลุดออกมาอีก

ที่อิตาลี เราจะสามารถพบเห็นงานศิลปะและการซ่อมแซมได้ตลอดเวลา ไล่จื้อหาวเล่าให้เราฟังถึงสาเหตุที่ตัดสินใจมาร่ำเรียนวิชาซ่อมแซมงานศิลปะที่อิตาลีว่า แม้จะไม่สามารถเรียนรู้จนสำเร็จ แต่อย่างน้อยที่สุดก็มีโอกาสได้มาชื่นชมผลงานของศิลปินระดับบรมครูแห่งยุคเรอแนซ็องส์ ถือเป็นการทำตามความใฝ่ฝันอย่างหนึ่ง 

สิ่งสำคัญของการซ่อมแซม

ขั้นตอนการซ่อมแซมประกอบไปด้วย ตรวจ ทำความสะอาด แต่งผิว และแต่งสี แต่ทั้งนี้อาจมีการปรับเปลี่ยนวิธีการได้ตามสภาพของชิ้นงาน

ช่างซ่อมแซมจะต้องทำความเข้าใจกับความเสียหายของภาพอย่างละเอียด และมีการนำตัวอย่างมาวิเคราะห์ เพื่อให้แน่ใจว่าน้ำยาที่จะนำมาใช้สามารถเข้ากันได้ และไม่ทำให้ภาพเสียหาย การทำความสะอาดจะใช้ก้านสำลีชุบน้ำยาเช็ดไปบนผิวหน้าของภาพเพื่อชำระล้างสิ่งสกปรก และเป็นขั้นตอนที่ไม่อาจละเลยได้ หากพบว่าพื้นผิวของภาพวาดชำรุดหรือไม่เรียบ ก็ต้องทำการปรับแต่งให้เรียบร้อย และปรับแต่งโครงสร้างของพื้นผิวตามสภาพเส้นใยทั้งแนวตั้งและแนวนอนของผ้าใบ โดยจะต้องให้เส้นใยเชื่อมต่อกับเส้นเดิมที่มีอยู่อย่างเรียบร้อย จากนั้นก็จะเป็นขั้นตอนการแต่งสี โดยใช้การแต้มหรือลงลายเส้นปรับแต่งภาพในส่วนที่ได้รับความเสียหาย เพื่อให้ได้ภาพวาดที่สวยงามและสมบูรณ์กลับคืนมา และทำซ้ำไปซ้ำมาตลอดเวลา จึงต้องใช้สมาธิในการทำงานและมีความอดทนและความมุ่งมั่นเป็นอย่างมาก ซึ่งนี่ก็คือการทำงานในชีวิตประจำวันของเหล่าช่างซ่อมแซมภาพวาด

ไล่จื้อหาวซึ่งเรียนการวาดภาพมาตั้งแต่เด็กและเคยวาดภาพสีน้ำมันมาก่อน ทำให้สามารถเรียนรู้การทำงานนี้ได้อย่างรวดเร็ว

คุณไล่อธิบายกับเราว่า ประสบการณ์สิบกว่าปีในการวาดภาพสีน้ำมัน ทำให้เขาสามารถเข้าใจได้อย่างรวดเร็วถึงสิ่งที่จิตรกรต้องการสื่อ รวมถึงเทคนิคและสีที่ใช้ในการวาด ยกตัวอย่างเช่น จิตรกรในสมัยก่อน ไม่มีสีให้เลือกใช้ได้หลากหลายเหมือนในปัจจุบัน หากต้องการจะวาดสีม่วง ก็จะใช้วิธีการลงสีน้ำเงินก่อน จากนั้นค่อยลงสีแดงใสทับลงไป เมื่อสีทั้งสองทับซ้อนกัน ก็จะเกิดเป็นสีม่วงขึ้น การลงสีแบบนี้เรียกว่าการ เคลือบผิว ที่ใช้สีหลายสีมาระบายทับซ้อนกันโดยใช้เนื้อสีแบบใสที่มองผ่านได้จนเกิดเป็นสีใหม่ขึ้นมา ซึ่งการที่ไล่จื้อหาวเคยวาดภาพสีน้ำมันมาก่อน จึงเข้าใจได้ถึงเทคนิคการวาดและผลลัพธ์ที่จะตามมาได้เป็นอย่างดี เขาจึงใช้เทคนิคแบบเดียวกันในการซ่อมแซมภาพวาด เพื่อให้ดูแล้วเป็นธรรมชาติมากที่สุด

การใช้ลายเส้นในการซ่อมแซมภาพวาดในบริเวณกว้าง หรือการแต่งเติมสี ก็เป็นอะไรที่ไม่เกินความสามารถของไล่จื้อหาว เทคนิคการซ่อมแบบลายเส้นเป็นการแต่งสีซึ่งเป็นที่ยอมรับในระดับนานาชาติ โดยเป็นการลงลายเส้นเฉพาะในจุดที่เสียหาย เพื่อต่อเติมให้ลวดลายในภาพสมบูรณ์โดยไม่มีการวาดทับลงไปบนส่วนที่เป็นภาพเดิม ซึ่งนอกจากจะทำให้สามารถแบ่งแยกลายเส้นบนภาพวาดว่าอันใดเป็นของเดิมแล้ว ยังช่วยทำให้ภาพดูสมบูรณ์ขึ้น แน่นอนว่าการซ่อมแซมภาพวาดแบบนี้จะเสียทั้งเวลา สมาธิ และพละกำลังเป็นอย่างมาก แต่ก็ถือเป็นบททดสอบฝีมือของช่างซ่อมแซมได้เป็นอย่างดี ซึ่งไล่จื้อหาวก็สามารถทำได้และในเวลาอันรวดเร็วด้วย จนทำให้ได้รับความไว้วางใจเป็นอย่างมากจากสตูดิโอที่รับซ่อมแซม และมักจะได้รับมอบหมายให้ทำงานสำคัญอยู่เป็นประจำ

ในบางครั้ง การซ่อมแซมก็อาจจะช่วยให้สามารถค้นพบหลักฐานใหม่ๆ ซึ่งอาจเปลี่ยนแปลงอนาคตของภาพๆ หนึ่งได้เลยทีเดียว ซึ่งไล่จื้อหาวเล่าให้เราฟังถึงประสบการณ์จริงที่ยากจะลืมเลือนของตัวเองเมื่อครั้งยังทำงานอยู่ที่อิตาลี โดยมีอยู่ครั้งหนึ่งขณะที่เขากำลังทำความสะอาดภาพวาดของพระเยซูคริสต์ เขาค้นพบว่าที่ชั้นด้านล่างของภาพ อาจมีมงกุฎหนามซ่อนอยู่ คาดว่าเป็นเพราะช่างซ่อมแซมคนก่อนหน้าได้กลบไปขณะทำการซ่อมแซม หลังจากค้นพบหลักฐานใหม่นี้ เจ้าของสตูดิโอรีบแจ้งให้ผู้ควบคุมงานซ่อมแซมทราบในทันที และทันทีที่ข่าวนี้กระจายออกไป แม้แต่พระคาร์ดินัลก็ยังเดินทางมาเยือนสตูดิโอเพื่อสอบถามถึงการค้นพบครั้งสำคัญนี้ และเนื่องจากการค้นพบดังกล่าว ทำให้ต้องมีการประชุมเพื่อเตรียมงานใหม่ทั้งหมด จนทำให้งานซ่อมแซมต้องหยุดชะงักไว้ก่อนชั่วคราว แต่ก็ทำให้ไล่จื้อหาวได้มีโอกาสพบเห็นถึงทัศนคติในการทำงานที่เปี่ยมไปด้วยความระมัดระวังในการซ่อมแซมชิ้นงานของชาวต่างชาติ

ก่อตั้งแนวคิดช่วยเหลือชิ้นงานแบบฉุกเฉิน

หลังจากกลับมาทำงานในไต้หวันแล้วก็พบว่า การทำงานซ่อมแซมชิ้นงานของที่นี่เป็นการทำงานแบบผิวเผินเท่านั้น ไล่จื้อหาวเคยพบว่า มีผลงานของจิตรกรรุ่นใหญ่หลายภาพมีร่องรอยของการถูกวาดทับ หรือปล่อยให้ชิ้นงานเสียหายโดยไม่คิดที่จะทำการซ่อมแซมอะไรเลย ซึ่งเขาเห็นว่า เราไม่อาจเพิกเฉยต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นนี้ได้ เพราะเมื่อใดที่มันเกิดขึ้นมาแล้วไม่รีบแก้ไข ก็จะมีแต่เสียหายเพิ่มมากขึ้น รูปลักษณ์ดั้งเดิมของชิ้นงานก็จะสูญหายไป และไม่สามารถซ่อมแซมให้กลับมาดีดังเดิม ไล่จื้อหาวได้แต่มองดูสิ่งต่างๆ ที่เกิดขึ้นนี้ด้วยความวิตกกังวลเป็นอย่างมาก เขาย้ำว่าการเก็บรักษาสภาพดั้งเดิมของชิ้นงานถือเป็นสิ่งสำคัญที่สุด ซึ่งเจ้าตัวเล่าให้ฟังอีกว่า เคยได้รับโทรศัพท์ขอความช่วยเหลือจากประเทศมาเลเซีย เพราะสีในภาพหลุดลอกออกมาเป็นจำนวนมาก ซึ่งเขาได้บอกให้อีกฝ่ายพยายามเก็บชิ้นสีที่หลุดออกมาเอาไว้ให้มากที่สุด เมื่อเขาเดินทางไปถึงจึงได้นำสีที่ลอกออกมาเหล่านี้ค่อยๆ ติดกลับไปในที่เดิม และด้วยความที่ภาพวาดที่ทำการซ่อมแซมนี้สามารถเก็บรักษาสภาพดั้งเดิมเอาไว้ได้อย่างสมบูรณ์ ทำให้ยังคงไว้ซึ่งคุณค่าของมันด้วย

แต่ในไต้หวันกลับไม่ค่อยมีแนวคิดในการช่วยเหลือฉุกเฉินแบบนี้ ทำให้พบเห็นชิ้นงานอันทรงคุณค่าที่ได้รับความเสียหาย แต่กลับถูกปล่อยไว้แบบนั้น โดยไม่มีใครคิดจะทำอะไรเลย ทุกคนคิดแต่เพียงว่ารอให้คุณหมอ (ช่างซ่อมแซม) มาก็ได้แล้ว แต่หลายครั้งที่เมื่อคุณหมอไปถึง คนไข้ก็ขึ้นสวรรค์ไปแล้ว เขาจึงเห็นว่า ไต้หวันมีความจำเป็นจะต้องมีแนวคิดเกี่ยวกับการให้ความช่วยเหลือชิ้นงานแบบฉุกเฉิน เมื่อใดก็ตามที่พบว่าชิ้นงานได้รับความเสียหาย จะต้องเก็บรักษาชิ้นส่วนต่างๆ ที่เป็นของเดิมเอาไว้ให้มากที่สุด หลังจากนั้นก็ปล่อยให้เป็นหน้าที่ของช่างซ่อมแซมผู้เชี่ยวชาญมาดำเนินการต่อไป

จากการที่ช่างซ่อมแซมในไต้หวันยังมีจำนวนไม่มากนัก ดังนั้น นอกจากการซ่อมแซมภาพวาดสีน้ำมันแล้ว ไล่จื้อหาวยังได้เข้าร่วมงานซ่อมแซมชิ้นงานของวัดและศาลเจ้าหลายต่อหลายครั้ง เขาเคยใช้เทคนิค lo strappo ของอิตาลี ในการลอกภาพวาดที่อยู่บนกำแพงออกมาโดยไม่ต้องใช้วิธีตัดผนังแบบดั้งเดิม ซึ่งตัวเขาเองก็หวังว่าจะสามารถแลกเปลี่ยนประสบการณ์เหล่านี้กับเหล่าช่างพื้นบ้าน เพื่อให้มีการผสมผสานประสบการณ์ของทั้งคนรุ่นเก่าและคนรุ่นใหม่เข้าด้วยกัน อันจะส่งผลให้สามารถช่วยกันเก็บรักษาไว้ซึ่งมรดกทางวัฒนธรรมอันทรงคุณค่าของไต้หวัน

ไล่จื้อหาวยังเล่าอีกว่า สาเหตุที่เขาตัดสินใจเรียนรู้การซ่อมแซมภาพวาดนั้น ก็มาจากการที่ภาพวาดของตัวเองได้รับความเสียหาย แต่ไม่รู้วิธีซ่อมแซม หลังจากเรียนรู้มาแล้ว กลับกลายเป็นว่า งานซ่อมแซมภาพวาดกลายเป็นงานหลักของเขาไปแล้ว "ทักษะการซ่อมแซมก็เหมือนกับมีด ที่ต้องถูกลับทุกวันจึงจะมีความคม จะว่าไปแล้วช่างซ่อมแซมก็คล้ายกับช่างผู้ชำนาญการที่จะต้องมีประสบการณ์ยาวนานจึงจะสามารถทำงานได้อย่างคล่องแคล่ว กว่าจะกลายเป็นช่างมืออาชีพ จะต้องผ่านการฝึกฝนอย่างอดทนเป็นเวลานาน จึงจะสามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ" ไล่จื้อหาวบอกว่า เขายังต้องสั่งสมประสบการณ์อีกมากมาย กว่าจะก้าวขึ้นเป็นช่างซ่อมแซมในระดับแนวหน้าได้ แต่เขาก็ยินดีที่จะก้าวไปบนเส้นทางของการซ่อมแซมชิ้นงานในไต้หวัน เพื่อฝึกฝนฝีมือของตัวเองไปเรื่อยๆ และเติบโตต่อไปอย่างไม่หยุดยั้ง  

X 使用【台灣光華雜誌】APP!
更快速更方便!