Pelestarian Perkebunan Teh Gunung

Demi Kesinambungan Ekologi
:::

2020 / Agustus

Artikel‧Esther Tseng Gambar‧Jimmy Lin Terjemahan‧Maria Sukamto


我們隨著茶山保育協會創會會長蔡奕哲,走訪阿里山太和村的茶園,從復育的生態茶園,發現與大自然共生共榮的美好;從坪林有機耕種的茶園,看見保護水源的理想,採自生態茶園的茶菁,經過發酵、烘焙做出來的茶,喝得到土地的滋味。


Menyertai Tsai Yi-tze pendiri Asosiasi Pelestarian Teh Gunung menjelajahi kebun teh ramah lingkungan di desa Taihe Alishan yang berada di gunung Ali, kami menemukan keindahan kehidupan harmonis yang berbaur dengan alam. Dalam kebun teh organik di Pinglin, upaya melindungi sumber air dengan baik, dapat dibuktikan ketika kita meneguk air teh dari pucuk daun teh ramah lingkungan yang telah difermentasi dan diproses, kita merasakan ada kandungan aroma lahan yang semerbak.

 

Ketika mengitari lereng gunung yang dimulai dari Provincial Highway 18 dengan melintasi danau Fengqi, di tengah nuansa hening khas hutan gunung Ali, kita seolah berada dalam rangkuman pepohonan Fir Tiongkok yang tumbuh tegak, setiba di desa Taihe dengan ketinggian 1.445 meter dari permukaan laut, terpampang di hadapan mata, sebentang panorama kebun teh luas yang memicu sukacita di dalam batin.

Kedai teh “Kuliner Liar” dalam “kebun teh hutan” yang tersembunyi di pegunungan, tidak terbuka untuk umum dan hanya melayani sahabat, dimiliki oleh petani teh Jian Jia-wen, membuat pengetahuan saya tentang kebun teh benar-benar terputarbalikkan. Aroma semerbak teh yang tumbuh liar ini masih terasa manis meskipun sudah diseduh tujuh hingga delapan kali, sungguh menakjubkan sekali. Pohon Teh Gunung Taiwan dan Teh Oolong yang ditanam Jian Jia-wen tumbuh tersembunyi di sela-sela pepohonan Trema orientalis, Cinnamomum kanehirae dan Michelia compressa. 

Tanaman bunga liar Kipait dan Krisantemum Alishan bermekaran di sana-sini dan lumut kerak merambat pada batang-batang pohon teh gunung. Pohon teh gunung ini bisa tumbuh tinggi hingga enam bahkan tiga belas meter, di mana pemetikan daun tehnya dilakukan dengan memanjat. Pohon-pohon teh ini membaur dalam hutan menciptakan suatu nuansa hutan yang istimewa sekali.

Penanaman secara liar, dibiarkan tanpa memotong ranting, tidak berpupuk, tidak berpestisida, pelestarian ekologi selama sepuluh tahun telah memulihkan alam kebun teh penuh dengan katak Moltrecht (Rhacophorus moltrechti) yang sangat peka akan degradasi habitat, laba-laba sang pemangsa yang bergelantungan di atas dahan, dan suara kicauan burung-burung khas Taiwan seperti Steere's liocichla (Liocichla steerii) dan white-eared sibia (Heterophasia auricularis).

“Banyaknya jenis burung, serangga, dan tumbuh-tumbuhan adalah suatu bukti keautentikan kebun teh yang ramah lingkungan.” Demikian dipaparkan oleh Tsai Yi-tze, pakar teh yang berpakaian bahan katun dan menggalakkan perkebunan teh ramah lingkungan.

 

Biarkanlah Lahan Berbicara Sendiri

Bagi petani teh, Jian Jia-wen dan Ye Ren-shou yang menerapkan metode pertanian alami, semua ini berawal dari amukan angin taifun Morakot pada tahun 2009 di kawasan gunung Ali. Dalam waktu lima hari turun hujan lebat dengan curah hujan berkapasitas untuk setahun, hujan dahsyat ini mengakibatkan tanah longsor, bebatuan gunung ambruk bahkan tanah gunung bergeser. Bencana taifun mengakibatkan kerusakan besar bagi permukiman, membuat manusia mulai menyoroti hubungan interaksi antara manusia dengan lahan. Jian Jia-wen tidak menghiraukan larangan keluarganya, menerapkan sistem penanaman teh secara liar. 

Setelah melewati masa empat hingga lima tahun, lingkungan kebun teh milik Jian Jia-wen telah menjadi sebuah ekosistem, predator ulat semakin banyak, apalagi pohon-pohon teh yang ditanam secara liar, tercipta mekanisme ranting dan dahan saling berlindung, daun teh menjadi beraroma lahan asli, menurut Jian Jia-wen inilah keakraban alam jika kita menurutinya. “Alam semesta sungguh menakjubkan!” lanjut Jian Jia-wen.

Seorang petani teh yang lain, Ye Ren-shou, juga tergerak menerapkan pertanian alami karena dampak bencana taifun Morakot. Ye dalam hantaman bencana tersebut, menyaksikan sendiri sahabatnya tewas, kebun teh yang berusia tiga puluh tahun lebih terseret 200 meter ke bawah oleh luapan tanah longsor. Kebun teh yang terseret ke lahan milik orang lain ini, malah bertumbuh subur. Hal ini membangkitkan rasa introspeksi Ye, ia mulai menanam teh secara liar, dari lahan seluas dua ribu meter persegi hingga satu hektar, menghasilkan teh ramah lingkungan. 

Kondisi daun teh yang buruk berlubang-lubang akibat gigitan ulat, banyak rumput liar di bawah pohon tehnya, sungguh luar biasa di mata para warga desa Taihe yang 90% adalah petani teh. Berbagai macam ejekan kepadanya seperti “Orang tak becus”, “Dia sudah tidak waras” tidak menggoyahkan semangatnya, Ye Ren-shou bertahan dengan selalu meyakinkan dirinya : “Aku adalah orang normal.”

Jian Jia-wen dan Ye Ren-shou mendapatkan hikmah dari penerapan menghormati alam, mereka menerima pencerahan dalam bersahabat dengan alam, keduanya menyadari kekuatan alam tidak hanya merusak dan melenyapkan saja, tapi juga memberikan anugerah kehidupan.

Mengambil contoh hasil panen teh musim dingin Ye Ren-shou yang tidak berkurang malah bertambah pada 2018, dalam waktu yang sama banyak kebun teh yang memakai metode pertanian konvensional menurun hasilnya, terdampak oleh cuaca yang sangat dingin. Cara pertanian liar bertahun-tahun yang diterapkan Ye telah membuat pohon tehnya kebal. Ye Ren-shou menambahkan, “Kebun teh ramah lingkungan ini lebih mampu beradaptasi dengan dampak perubahan cuaca.”

 

Berdampingan dengan Petani Teh, Melestarikan Kebun Teh Gunung

“Minum teh sama dengan meminum lingkungan.” Tutur Tsai Yi-tze, pakar teh yang telah berkecimpung selama dua puluh tahun dengan para petani teh. Pada 1996 ketika Tsai Yi-tze sedang berburu teh di daerah Bishi Desa Xinyi, Kabupaten Nantou, angin taifun Herb mengakibatkan air Sungai Chenyoulan meluap drastis secara tiba-tiba, dan dalam sekejap melongsorkan rumah tempat rumput yang berada di sampingnya, ketika menyelamatkan diri dari malapetaka, ia terjebak di pegunungan, selama sepuluh hari lebih dan tidak bisa berkomunikasi dengan dunia luar.

Pengalaman hidup yang tak terlupakan ini memberikan pelajaran berharga bagi Tsai, yaitu betapa pentingnya upaya konservasi lahan dan air, serta menyadarkannya akan pelestarian teh gunung yang tidak bisa ditunda lagi. “Pelestarian teh gunung dimulai dari menarik partisipasi konsumen dan menemani para petani teh”, setelah menjajaki bertahun-tahun, setapak demi setapak memperkenalkan idenya kepada petani teh dari Pinglin sampai Shiding; dari Mingjian hingga Sun Moon Lake, Nantou. Lalu dari daerah Alishan hingga Gaotai di Taitung. “Yang namanya mendampingi sebenarnya adalah menyadarkan para petani generasi sekarang untuk mengingat kembali cara penanaman teh di zaman kakek dan nenek mereka dulu. Di saat yang sama juga menormalkan lahan kembali dengan tidak memakai pupuk kimia dan pestisida.” Setelah diuji, mengelola lahan kebun teh dengan sistem pertanian alami dapat menghasilkan titik seimbang antara produksi dan lingkungan.

 

Kebun Teh Organik, Pelestarian Ekologi

“Saya tidak menanam teh, saya hanya melestarikan lingkungan saja!” tutur Yu San-he, pemimpin grup pemasaran dan produksi teh kawasan Pinglin, Kota New Taipei periode ke-7 yang mulai menerapkan pertanian alami semenjak tahun 2010. Yu San-he mengeluarkan serpihan teh musim dingin, dan dengan mata berbinar-binar ia mengatakan, “Saya beralih ke pertanian organik, tidak hanya telah melindungi lingkungan saja, tetapi membuat saya panen besar dengan teh musim dingin yang sangat berharga.”

Yu San-he menjelaskan ketika beralih ke perkebunan teh ramah lingkungan, ia mengalami penurunan produksi, dan yang paling celaka adalah “kontaminasi dari kebun tetangga”. “Empat, lima tahun lalu seorang petani tanpa sengaja mengatakan bahwa daun tehnya baru bisa tumbuh setelah ia semprot pestisida tiga kali. Baru saya tahu kalau pemakaian pestisidanya begitu banyak, akibatnya ulat-ulat lari ke kebun teh saya, pantas kebun teh saya ludes dimakan ulat.” Untuk mengantisipasi tetangga memakai pestisida, Yu San-he sengaja tidak memetik daun teh pada bulan Agustus, menunggu tetangga menyemprotkan pestisida pada bulan September. Karena daun teh sudah tua, ulat-ulat dari tetangga tidak suka makan daun yang sudah tua, tunggu lagi sampai bulan Oktober, ketika tunas daun baru mulai tumbuh, dan itulah masa tepat baginya untuk memetik daun teh musim dingin.

Yu San-he juga pernah mengalami masa-masa krisis produksi, merugi, dan bertahan hidup dari kredit ke Asosiasi Petani, tetapi habis gelap terbitlah terang, Yu San-he mulai meraup hasil gemilang dan berkesinambungan, seperti daun tehnya yang tegar, terutama teh putih dan teh kuning, yang ringan dan semerbak air tehnya, ketika usai diteguk, rasa manis dan harum masih tersisa di mulut.

Terdapat 1.000 hektar lebih perkebunan teh di hulu waduk Feitsui, tersebar di daerah Pinglin dan Shiding, 90% masih memakai sistem pertanian konvensional, pemakaian pupuk dan pestisida berlebihan dalam jangka waktu panjang, menyebabkan peningkatan keasaman tanah, hal ini dikhawatirkan akan mempercepat eutrofikasi waduk. Selain Yu San-he, 30 petani teh dari grup organik ke-7 dan ke-8 Pinglin, berupaya melestarikan lingkungan kebun teh, meredakan dampak buruk pertanian konvensional bagi waduk Feitsui. 

Demikian pula perintis Taiwan BlueMagpie Tea, Huang Bo-jun, menggunakan konsep “Pemulihan Lembah Sungai”, pada 2013 berhasil meyakinkan 3 petani teh Pinglin dan sampai sekarang sudah ada 14 petani teh bergabung dalam gerakan tidak memakai pestisida dan pupuk kimia.

Huang Bo-jun menggunakan label “Ramah Lingkungan” untuk mendorong pola pemasaran seperti perusahaan menjadi sponsor, berwisata ke kebun teh, melalui perusahaan yang peduli tanggung jawab sosial, partisipasi konsumen, dan bersama sama menggalang pola hidup menikmati teh yang ramah lingkungan.

Minum teh adalah sebuah perwujudan gaya hidup alami lokal, juga sebuah sikap dan estetika hidup.Ketika kita melakukan konservasi dan menggunakan teknik pengolahan tanah ramah lingkungan, alam akan menghadiahkan kita dengan kesegaran prima dari secangkir teh.

 

Artikel yang berkaitan

近期文章

ไทย Tiếng Việt

อนุรักษ์ขุนเขาฉาซาน

รักษาความยั่งยืนให้ระบบนิเวศ

บทความ‧เจิงหลันสู รูปภาพ‧หลินเก๋อลี่ คำแปล‧ธีระ หยาง

我們隨著茶山保育協會創會會長蔡奕哲,走訪阿里山太和村的茶園,從復育的生態茶園,發現與大自然共生共榮的美好;從坪林有機耕種的茶園,看見保護水源的理想,採自生態茶園的茶菁,經過發酵、烘焙做出來的茶,喝得到土地的滋味。


เราติดตามคุณไช่อี้เจ๋อ (蔡奕哲) นายกสมาคมอนุรักษ์ภูเขาฉาซาน เดินทางไปเยี่ยมเยือนสวนชาในหมู่บ้านไท่เหอ ซึ่งตั้งอยู่บนเขาอาลีซาน จากการฟื้นฟูระบบนิเวศของสวนชา ทำให้เราค้นพบความงดงามของการอยู่ร่วมกันอย่างกลมกลืนกับธรรมชาติ  และจากสวนชาอินทรีย์ในเขตผิงหลิน ทำให้เราได้เห็นถึงอุดมการณ์ในการปกป้องแหล่งน้ำ เมื่อเราได้ดื่มชาที่ชงจากใบชาซึ่งได้มาจากการเก็บยอดใบชาจากสวนชาที่ใช้วิธีการปลูกแบบปล่อยไปตามธรรมชาติก่อนจะนำไปหมักและอบ จะทำให้เราได้มีโอกาสดื่มด่ำไปกับรสชาติอันชุ่มฉ่ำของผืนแผ่นดิน

 

จากทางหลวงหมายเลขไถ 18 เมื่อผ่านแถบเฟิ่นฉี่หูแล้ว จะวิ่งวนคดเคี้ยวเข้าไปสู่อ้อมกอดของภูเขา ภายใต้บรรยากาศอันเงียบสงบและร่มรื่นที่ถือเป็นเอกลักษณ์ของภูเขาอาลีซาน มักจะทำให้เรารู้สึกว่าป่าสนอันเขียวขจีค่อยๆ โอบล้อมเข้ามา เมื่อมาถึงหมู่บ้านไท่เหอ ที่ตั้งอยู่บนความสูง 1,445 เมตรจากระดับน้ำทะเล ภาพของสวนชาน้อยใหญ่ที่สะท้อนเข้าสู่ม่านตา ทำให้เรารู้สึกได้ทันทีถึงความสดชื่นและเบิกบาน

เส้นทางที่อยู่ลึกเข้าไปในเขา พาเราไปถึงสวนชาสายธรรมชาติอย่าง “สือเหย่” (食野 : อาหารป่า) ที่ปกติแล้วคุณเจี่ยนเจียเหวิน (簡嘉文) ผู้เป็นเถ้าแก่ ไม่เปิดรับอาคันตุกะจากภายนอก และจะให้การต้อนรับเฉพาะผู้ที่มีความคุ้นเคยกันเป็นอย่างดีเท่านั้น การไปเยือนที่นี่ทำให้ความคิดของเราเกี่ยวกับสวนชาต้องเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง ต้นชาที่ปลูกแบบธรรมชาติ กลิ่นหอมของน้ำชา รสชาติอันหลากหลายที่มีอยู่เปี่ยมล้น ทำให้แม้จะเติมน้ำในกาเป็นครั้งที่ 7 หรือครั้งที่ 8 ก็ยังสามารถได้ลิ้มรสหวานชุ่มคอของน้ำชาที่ชงออกมา สร้างความอัศจรรย์ใจให้กับเรายิ่งนัก

ชาภูเขาไต้หวันและต้นชาอูหลงของคุณเจี่ยนเจียเหวิน แฝงตัวอยู่ท่ามกลางดงพังแหร (Trema orientalis) ต้นหนิวจาง (Cinnamomum kanehirae) และต้นจำปีไต้หวัน (Michelia compressa) โดยมีเถาของดอกบัวตอง (Tithonia diversifolia) และดอกเบญจมาศป่าอาลีซาน (Dendran-thema arisanense) พันเกี่ยวไปตามลำต้นของต้นชา ซึ่งมีความสูงตั้งแต่ 6 เมตร ไปจนถึง 13 เมตร ทำให้ต้องใช้การปีนบันไดขึ้นไปเพื่อจะเด็ดใบชา ต้นชาเหล่านี้ได้ผสมผสานและกลมกลืนไปกับป่าเขาลำเนาไพรที่อยู่โดยรอบ จนกลายเป็นทิวทัศน์แห่งขุนเขาอันแปลกตา

สวนชาแห่งนี้ใช้วิธีปลูกแบบปล่อยตามธรรมชาติ ไม่มีการตัดแต่งกิ่งต้นชา ไม่ใส่ปุ๋ย และไม่ฉีดยาฆ่าแมลง ผืนดินที่ใช้ในการปลูกก็ผ่านการฟื้นฟูสภาพมานานนับสิบปี ภายในสวนชาจะมีโอกาสได้เห็นกบต้นไม้มอลเทร็คส์ (Moltrecht’s green tree frog) ที่มีความอ่อนไหวต่อมลภาวะในถิ่นที่อยู่อาศัยเป็นอย่างมาก รวมไปจนถึงแมงมุมที่เป็นนักล่าในชั้นบนของห่วงโซ่อาหาร พร้อมทั้งได้ยินเสียงร้องของนกกระรางสเตียร์ (Steere’s Liocichla) และนกหางรำหูขาว (White-eared Sibia)

คุณไช่อี้เจ๋อที่สวมเสื้อผ้าฝ้าย ซึ่งเป็นผู้สนับสนุนการปลูกชาแบบตามธรรมชาติบอกกับเราว่า “เหล่านก แมลง และพืชพรรณสารพัดชนิดที่มีอยู่ ถือเป็นประกาศนียบัตรชั้นดีที่มีต่อระบบนิเวศของสวนชา”

 

ปล่อยให้ผืนดินเป็นผู้บอกกับเรา

สำหรับคุณเจี่ยนเจียเหวินและคุณเย่เหรินโซ่ว (葉人壽) ชาวสวนชาผู้เลือกใช้วิธีการปลูกแบบตามธรรมชาติแล้ว จุดเริ่มต้นของสิ่งเหล่านี้เริ่มมาจากพายุไต้ฝุ่นมรกตที่พัดถล่มเขาอาลีซานในวันที่ 8 สิงหาคม ค.ศ.2009 (หรือที่เรียกกันว่าเหตุวาตภัย 8 สิงหาคม) ปริมาณน้ำฝนที่ตกลงมาภายในช่วงระยะเวลาเพียง 5 วัน มีจำนวนเทียบเท่ากับปริมาณน้ำฝนเฉลี่ยรวมกันตลอดทั้งปี ทำให้เกิดเหตุดินถล่ม ภูเขายุบตัว รวมไปจนถึงภูเขาเคลื่อนตัว วาตภัยที่เกิดขึ้นทำให้บ้านเกิดเมืองนอนต้องพังทลายและเสียหายอย่างหนัก ส่งผลให้คนเริ่มหันมาย้อนคิดถึงความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับผืนแผ่นดิน คุณเจี่ยนเจียเหวินจึงไม่ฟังคำทัดทานของสมาชิกในครอบครัว และหันมาทำการเพาะปลูกต้นชาแบบปล่อยไปตามธรรมชาติ

หลังจากเวลาผ่านไป 4-5 ปี ระบบนิเวศของสวนชาก็มีความสมบูรณ์ นักล่าที่กินแมลงเป็นอาหารมีจำนวนเพิ่มมากขึ้น ประกอบกับต้นชาที่ปล่อยให้เติบโตตามธรรมชาติก็ได้มีการสร้างระบบป้องกันตัวเองขึ้นตามใบและกิ่งก้านสาขาต่างๆ ใบชาที่ปลูกออกมาจึงมีรสชาติของดิน นี่คือแนวทางของการใช้วิถีทางธรรมชาติมาตอบสนองความต้องการของมนุษย์ ซึ่งคุณเจี่ยนเจียเหวินบอกกับเราว่า “ธรรมชาติช่างน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก”

แรงบันดาลใจในการทำการเพาะปลูกแบบปล่อยไปตามธรรมชาติของคุณเย่เหรินโซ่ว ชาวสวนชาอีกผู้หนึ่ง ก็มาจากเหตุวาตภัยที่เกิดขึ้นเช่นกัน โดยในช่วงที่เกิดเหตุวาตภัย 8 สิงหาคมนั้น คุณเย่เหรินโซ่วได้เห็นญาติมิตรเสียชีวิตไปต่อหน้าต่อตา สวนชาที่มีอายุกว่า 30 ปี ก็ถูกดินถล่มลากลงไปด้านล่างจากเดิมเกือบ 200 เมตร คาดไม่ถึงว่าต้นชาจากสวนของตัวเองซึ่งเปลี่ยนไปอยู่ในที่ดินของคนอื่น กลับสามารถเจริญงอกงามได้ดีแม้ไม่ได้รับการดูแลเอาใจใส่ ทำให้คุณเย่เหรินโซ่วเริ่มคิดได้ ก่อนจะหันมาทดลองใช้วิธีการปล่อยให้ต้นชาในสวนของตนเติบโตตามธรรมชาติบ้าง โดยเริ่มจากที่ดินเพียง 2,000 ตร.ม. ก่อนจะขยายเป็น 1 เฮกตาร์ (10,000 ตร.ม.) ในเวลาต่อมา 

การที่ใบชาถูกแมลงกิน ดูแล้วไม่สวย ใต้ต้นชามีแต่วัชพืช สิ่งเหล่านี้ในสายตาของชาวสวนชาร้อยละ 90 ในหมู่บ้านไท่เหอแล้ว เป็นอะไรที่เหลือเชื่อมาก ส่วนใหญ่ต่างก็คิดว่าคุณเย่เหรินโซ่วต้องบ้าไปแล้ว หรือไม่ก็ละทิ้งการปลูกชาไปแล้วแน่ๆ สิ่งที่คุณเย่เหรินโซ่วทำได้ ก็มีเพียงแต่การบอกกับตัวเองอยู่ในใจว่า “เรายังปกติดีอยู่นะ”

แนวทางในการให้ความเคารพต่อธรรมชาติของคุณเจี่ยนเจียเหวินและคุณเย่เหรินโซ่ว ทำให้ทั้งคู่ต่างก็เข้าใจอย่างถ่องแท้ถึงหลักในการอยู่ร่วมกับธรรมชาติ พวกเขาเข้าใจว่าพลังแห่งธรรมชาติมิได้มีแต่เพียงพลังแห่งการทำลายล้างและทำให้เกิดการสูญเสีย แต่ยังมีพลังแห่งชีวิตใหม่ที่เหมือนเป็นของขวัญจากฟ้ารวมอยู่ด้วย

ขอยกตัวอย่างการปลูกชาฤดูหนาวในปี 2018 ของคุณเย่เหรินโซ่ว โดยในปีนั้น ชาวสวนชาที่ทำการเพาะปลูกในแบบดั้งเดิมได้รับผลกระทบอย่างหนักจากสภาพอากาศที่หนาวเหน็บอย่างกะทันหัน ทำให้ผลผลิตชาลดลงอย่างถ้วนหน้า แต่ผลผลิตจากสวนชาของคุณเย่เหรินโซ่ว ไม่เพียงแต่ไม่ลดลง หากแต่กลับเพิ่มขึ้นด้วยซ้ำ ด้วยอานิสงส์จากการที่เขาได้ปล่อยให้ผืนดินได้มีโอกาสฟื้นฟูสภาพในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ทำให้ต้นชาสามารถต่อสู้กับความเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศได้เป็นอย่างดี ซึ่งคุณเย่เหรินโซ่วบอกกับเราว่า สวนชาที่ใช้วิธีการปลูกแบบปล่อยไปตามธรรมชาติ กลับสามารถต่อกรกับผลกระทบจากความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศได้เป็นอย่างดี

 

ยืนหยัดเคียงข้างชาวสวนชา ฟื้นฟูสภาพขุนเขาแห่งชา

“การดื่มชาก็เหมือนการดื่มสิ่งแวดล้อมของต้นชา” คุณไช่อี้เจ๋อที่หยัดยืนอยู่เคียงข้างชาวสวนชามาเป็นเวลานานกว่า 20 ปีกล่าวขึ้นด้วยจังหวะพอดีๆ

ในปี 1996 ขณะที่คุณไช่อี้เจ๋อกำลังอยู่ระหว่างมองหาใบชาดีๆ ในแถบปี่สือของตำบลซิ่นอี้ในเมืองหนานโถวนั้น พายุไต้ฝุ่นเฮิร์บ (Herb) ที่พัดถล่มเกาะไต้หวันทำให้ปริมาณน้ำในแม่น้ำเฉินโหย่วหลันเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เหตุดินถล่มที่เกิดขึ้นทำให้โรงนาที่ตั้งอยู่ข้างกายพังทลาย คุณไช่อี้เจ๋อที่รอดชีวิตมาได้อย่างหวุดหวิดต้องติดค้างอยู่กลางภูเขาและขาดการติดต่อกับโลกภายนอกนานถึง 10 กว่าวัน

ประสบการณ์เฉียดตายในครั้งนี้ ทำให้คุณไช่อี้เจ๋อตระหนักถึงความสำคัญของการรักษาสภาพแวดล้อมของแผ่นดินและผืนน้ำ รวมทั้งทำให้เขารู้ว่าการอนุรักษ์ภูเขาฉาซานเป็นสิ่งที่ไม่อาจรอได้อีกต่อไป “การอนุรักษ์เขาฉาซานมีจุดเริ่มต้นจากการให้ผู้บริโภคได้มีส่วนร่วมเคียงข้างเหล่าชาวสวนชา” คุณไช่อี้เจ๋อลองผิดลองถูกอยู่นานหลายปี และค่อยๆ ผลักดันแนวคิดนี้ให้กับสวนชาในไต้หวันทีละแห่งสองแห่ง จากผิงหลินไปจนถึงสือติ้ง จากตำบล
หมิงเจียนในหนานโถวไปจนถึงทะเลสาบสุริยันจันทรา รวมทั้งจากเขาอาลีซานไปจนถึงแถบเกาไถในเมืองไถตง “แทนที่จะบอกว่าเป็นการอยู่เคียงข้าง น่าจะเรียกว่าเป็นการปลุกความทรงจำของเหล่าชาวสวนชาสมัยนี้ให้รำลึกถึงวิธีการปลูกชาในแบบที่อากงอาม่าของพวกเขาเคยทำ พร้อมทั้งช่วยฟื้นฟูสภาพดินด้วยการใช้วิธีแบบธรรมชาติที่ไม่ใส่ปุ๋ยเคมีและไม่ใช้ยาฆ่าแมลง” การใช้วิธีปลูกชาแบบตามธรรมชาติได้ผ่านบททดสอบแล้วว่า สามารถสร้างจุดสมดุลระหว่างการผลิตกับธรรมชาติได้เป็นอย่างดี

 

สวนชาอินทรีย์กับการอนุรักษ์ระบบนิเวศ

“ผมไม่ได้ปลูกชา ผมแค่อนุรักษ์สิ่งแวดล้อม” คุณอวี๋ซานเหอ (余三和) หัวหน้ากลุ่มเกษตรกรผู้ผลิตและจำหน่ายชารุ่นที่ 7 ของเขตผิงหลิน นครนิวไทเป ได้หยิบเอาใบชาฤดูหนาวที่เพิ่งจะทำเสร็จออกมาให้ดู พร้อมบอกกับเราด้วยประกายตาอันสุกใสว่า “การที่ผมเปลี่ยนมาทำการเกษตรอินทรีย์ ไม่เพียงแต่ช่วยรักษาสภาพแวดล้อม แต่ยังทำให้ผมได้ผลผลิตใบชาฤดูหนาวที่มีค่าในปริมาณมากด้วย”

คุณอวี๋ซานเหออธิบายว่า ในช่วงแรกที่เปลี่ยนมาใช้วิธีปลูกชาแบบเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม นอกจากผลผลิตจะลดลงแล้ว ปัญหาใหญ่อีกอย่างหนึ่งคือมลภาวะจากสวนรอบข้าง คุณอวี๋ซานเหอเล่าให้เราฟังว่า “เมื่อ 4-5 ปีก่อน มีเพื่อนชาวสวนคนนึงบอกกับผมว่า เขาพ่นยาฆ่าแมลงถึง 3 ครั้ง กว่าที่ใบชาจะงอกออกมา ผมก็เลยรู้ว่า ที่แท้เป็นเพราะเขาพ่นยาฆ่าแมลงเยอะขนาดนี้ พวกแมลงเลยหนีมากินใบชาที่สวนของผมจนหมดต้น” เพื่อแก้ปัญหาเรื่องผลกระทบจากการพ่นยาฆ่าแมลงของสวนที่อยู่โดยรอบ คุณอวี๋ซานเหอจึงไม่เก็บใบชาในเดือนสิงหาคม โดยจะรอจนถึงเดือนกันยายน ซึ่งเป็นช่วงที่สวนชาที่อยู่ข้างๆ จะพ่นยาฆ่าแมลง เมื่อถึงตอนนั้นใบชาจะเริ่มแก่ หนอนและแมลงที่หนีมาจากสวนโดยรอบก็จะไม่ชอบกินใบแก่ และจะรอจนถึงเดือนตุลาคมที่จะมีการแตกใบอ่อนอีกครั้ง ซึ่งเป็นช่วงที่เหมาะสมสำหรับการเก็บใบชาฤดูหนาวพอดี

หลังผ่านช่วงเวลาที่ผลผลิตลดลงและขาดทุนจนต้องกู้ยืมเงินจากสหกรณ์การเกษตรมาใช้ประทังชีวิต คุณอวี๋ซานเหอก็ได้พบกับฟ้าหลังฝนอันสดใสจนได้ ก็เหมือนกับใบชาที่ออกมาจากสวนของคุณอวี๋ซานเหอที่แฝงรสชาติเอาไว้อย่างคาดไม่ถึง โดยเฉพาะชาขาวและชาเหลือง ซึ่งในน้ำชาสีจางๆ ที่ชงออกมา เปี่ยมไปด้วยรสชาติอันนุ่มละมุน และยังคงส่งกลิ่นหอมอบอวลไปทั่วปาก แม้น้ำชาจะผ่านลงคอไปพักหนึ่งแล้วก็ตาม

ปัจจุบันร้อยละ 90 ของสวนชา รวมประมาณ 7,500 ไร่ในเขตผิงหลินและสือติ้ง ซึ่งอยู่บริเวณต้นน้ำของเขื่อนเฟ่ยชุ่ย ยังคงใช้การปลูกชาในแบบเดิมๆ ซึ่งใช้ปุ๋ยเคมีและยาฆ่าแมลงจำนวนมากเป็นเวลานานๆ ทำให้ดินมีสภาพเป็นกรด และมีโอกาสที่จะเร่งให้เกิดปรากฏการณ์ยูโทรฟิเคชันของน้ำในเขื่อน  นอกจากคุณอวี๋ซานเหอแล้ว ในกลุ่มเกษตรกรชาฯ รุ่นที่ 7 และรุ่นที่ 8 จำนวน 30 คน ต่างก็ร่วมมือกันอย่างเต็มที่ในการฟื้นฟูสภาพของระบบนิเวศในสวนชาของตน เพื่อช่วยกันลดการเกิดมลภาวะจากการทำการเกษตรแบบเดิมจนส่งผลกระทบต่อเขื่อนเฟ่ยชุ่ย

นอกจากนี้ ยังมีคุณหวงปั๋วจวิน (黃柏鈞) ผู้ก่อตั้งสวนชาสาลิกาสีน้ำเงินไต้หวัน ที่ผลักดันแนวคิดการฟื้นฟูสภาพลุ่มแม่น้ำ ซึ่งตั้งแต่ปี 2013 เป็นต้นมา คุณหวงปั๋วจวินก็เริ่มชักชวนให้ชาวสวนชาจำนวน 3 ราย ในแถบผิงหลินเข้าเป็นแนวร่วมในโครงการไม่ใช้ปุ๋ยเคมีและยาฆ่าแมลง โดยในปัจจุบันมีชาวสวนเข้าร่วมโครงการจำนวน 14 รายแล้ว

คุณหวงปั๋วจวินใช้ “ความเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม” มาเป็นเสมือนแบรนด์ของตน ก่อนจะต่อยอดทางการตลาดไปสู่การขอสปอนเซอร์จากบริษัทห้างร้าน และผลักดันการท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติ ไม่น่าเชื่อว่าการสร้างความร่วมมือกับองค์กรที่มีนโยบายด้าน CSR (Corporate Social Responsibility - ความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมขององค์กร) รวมไปจนถึงการมีส่วนร่วมของผู้บริโภคที่ถือเป็นภาคประชาชน จะสามารถทำให้การดื่มชากลายมาเป็นการอุทิศตนเพื่อรักษาสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกันด้วย

การดื่มชาคือการกลับมาอีกครั้งของวิถีชีวิตแห่งธรรมชาติ และถือเป็นสุนทรียศาสตร์ในการใช้ชีวิตอย่างหนึ่ง โดยสิ่งที่ธรรมชาติตอบแทนให้กับการอนุรักษ์เขาฉาซานและความเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ก็คือชาดีๆ แก้วหนึ่ง ที่มีแต่เปี่ยมไปด้วยพลังชีวิตอันสดใสเอ่อล้นอยู่ภายใน

Bảo tồn núi trà

Phát triển sinh thái bền vững

Bài viết‧Esther Tseng Ảnh‧Jimmy Lin Biên dịch‧Thúy Anh

我們隨著茶山保育協會創會會長蔡奕哲,走訪阿里山太和村的茶園,從復育的生態茶園,發現與大自然共生共榮的美好;從坪林有機耕種的茶園,看見保護水源的理想,採自生態茶園的茶菁,經過發酵、烘焙做出來的茶,喝得到土地的滋味。


Chúng tôi theo bước ông Thái Dịch Triết (Tsai Yi-tze) – Hội trưởng, đồng thời là người sáng lập Hiệp hội Bảo tồn Núi trà, đi tham quan vườn trà sinh thái ở thôn Thái Hòa trên núi A Lý (Alishan) và phát hiện vẻ đẹp của cuộc sống cộng sinh hài hòa với thiên nhiên tại đây. Tại vườn trà hữu cơ của Bình Lâm (Pinglin), nơi thực thi lý tưởng bảo vệ nguồn nước, những lá trà được hái từ trong vườn trà sinh thái này sau khi trải qua quá trình lên men và sấy khô, khi uống ta có thể cảm nhận được hương vị của đất đai.

 

Dọc theo Quốc lộ số 18, băng qua khu Phấn Khởi Hồ  (Lake Fenqi), men theo những con đường núi quanh co, trong không khí tĩnh lặng đặc trưng của núi rừng A Lý, chúng tôi cảm giác như rừng cây sa mu thẳng tắp đang dần đổ dồn về xung quanh mình. Khi đến thôn Thái Hòa, nơi có độ cao 1.445 mét so với mực nước biển, cả vườn trà rộng lớn bao la đột nhiên hiện ra trước mắt.

Nằm sâu trong con đường mòn giữa núi, “Vườn trà rừng” của Giản Gia Văn (Jian Jiawen), chủ nhân của một phòng trà “hoang dã” (wild foods) riêng tư chỉ tiếp đón bạn bè. Khi đến đây, tất cả những gì tôi biết về vườn trà trước đó đều hoàn toàn thay đổi. Những cây trà tự nhiên hoang dã, nước trà thơm ngát với hương vị đậm đà, thậm chí khi đã pha đến nước thứ bảy, thứ tám, mà ta vẫn có thể thưởng thức được vị ngọt của trà.

Những cây trà núi Đài Loan và cây trà Ô Long của Giản Gia Văn ẩn mình trong rừng cây hu đay, ngưu chương và giổi Đài Loan. Hoa dã quỳ và cúc dại mọc đan xen vào nhau, thân cây bò tràn lan trên đất. Những cây trà núi cao từ 6m đến 13m, phải dùng giá đỡ mới có thể leo lên để hái trà. Sự hòa quyện giữa cây trà với rừng tự nhiên tạo nên một hương vị độc đáo, đậm chất địa phương.

Không tỉa cành, không bón phân, không dùng thuốc trừ sâu mà chỉ trồng trà bằng cách “thả rông”, sau 10 năm, trong vườn trà của ông Giản Gia Văn đã có thể thấy được loài ếch cây xanh Đài Loan – một loài vật vô cùng nhạy cảm với môi trường sống, những con nhện săn mồi nằm ở đầu chuỗi thức ăn, có thể nghe thấy cả tiếng ngân nga của loài chim hoét giống đặc chủng Đài Loan (Steere’s liocichla) và loài kim oanh tai trắng Đài Loan.

“Sự đa dạng về loài chim, côn trùng và thực vật là chứng nhận rõ ràng nhất cho vườn trà sinh thái”, chuyên gia về trà Thái Dịch Triết, đồng thời cũng là người tích cực khởi xướng trà sinh thái nói.

 

Để cho đất đai tự lên tiếng

Đối với những nông dân trồng trà theo phương pháp tự nhiên như Giản Gia Văn và Diệp Nhân Thọ (Ye Renshou), câu chuyện được bắt đầu kể từ khi bão Morakot tàn phá khu vực núi A Lý vào năm 2009. Chỉ trong 5 ngày, mưa lớn kéo dài với lượng mưa của cả năm, gây ra lũ bùn đá, sạt lở và sụt lún. Bão mạnh gây thiệt hại nghiêm trọng về người và của, khiến cho người ta bắt đầu suy nghĩ về mối quan hệ giữa con người với đất đai. Ông Giản Gia Văn bất chấp sự phản đối của gia đình, quyết định trồng trà bằng hình thức “thả rông”.

Trải qua 4 đến 5 năm, vườn trà của ông đã hình thành nên một hệ sinh thái hoàn chỉnh, những loài săn mồi ăn sâu bọ trở nên nhiều hơn, cộng thêm những cây trà sau nhiều năm phát triển tự nhiên, tán cây đã hình thành một cơ chế tự bảo vệ, trà do ông trồng đều mang hương vị của đất đai. Đây chính là thuận theo ý trời, vừa lòng người dân, “Thiên nhiên thực sự rất thần kỳ!”, ông Giản Gia Văn nói.

Còn với nông dân trồng trà Diệp Nhân Thọ, động cơ ban đầu khi áp dụng hình thức trồng tự nhiên cũng là do mưa bão. Khi bão Morakot ập đến, ông Diệp Nhân Thọ đã tận mắt chứng kiến người thân và bạn bè mình gặp nạn, vườn trà có lịch sử 30 năm trong chốc lát bị lũ bùn đá cuốn trôi 200 mét. Thế nhưng vườn trà sau cơn bão, nay đã nằm trên đất của người khác, vẫn tiếp tục sinh trưởng mạnh mẽ dù không được chăm sóc. Việc này đã khiến cho ông Diệp Nhân Thọ phải suy ngẫm và bắt đầu thử phương pháp trồng tự do trên vườn trà của mình. Từ 2000 mét vuông ban đầu, ông đã mở rộng và phát triển thành vườn trà sinh thái rộng đến 1 hecta.

Tuy nhiên, những cảnh tượng như lá trà bị sâu ăn, lá xấu, dưới cây trà mọc đầy cỏ dại, đối với người dân thôn Thái Hòa, nơi có đến 90% dân số là nông dân trồng trà, thì đây là việc không thể nào tưởng tượng nổi. “Đồ vô dụng”, “Ông ta mất hết ý chí rồi”, đây chính là những lời bình luận mà người dân cùng thôn dành cho ông Diệp Nhân Thọ, nhưng ông chỉ tự động viên bản thân rằng: “Mình là người bình thường”.

Cả ông Giản Gia Văn và ông Diệp Nhân Thọ đều nghiệm ra được đạo lý chung sống hòa bình với thiên nhiên thông qua thực tiễn tôn trọng tự nhiên. Họ phát hiện ra rằng, sức mạnh của thiên nhiên không những có thể phá hoại hoặc làm mất đi, mà còn mang lại nguồn sống và phúc lành.

Lấy vụ trà mùa đông năm 2018 của ông Diệp Nhân Thọ làm ví dụ, rất nhiều vườn trà áp dụng phương pháp trồng trọt thường dùng đều bị giảm sản lượng do thời tiết giá lạnh khắc nghiệt, nhưng vườn trà của ông Diệp thì không những không bị giảm sản lượng, mà ngược lại còn tăng thêm. Qua nhiều năm bồi đắp, đất đai màu mỡ đã giúp cho cây trà có thêm khả năng chống chọi lại gió mùa, ông Diệp Nhân Thọ nói, vườn trà sinh thái ngược lại còn có thể chống chịu sức ảnh hưởng từ sự biến đổi của vi khí hậu ở địa phương.

 

Đồng hành cùng nông dân trồng trà, phục hồi và bảo tồn núi trà

Ông Thái Dịch Triết, người đã gắn bó với nông dân trồng trà suốt hơn 20 năm, từ tốn nói rằng “Uống trà là uống môi trường”.

Năm 1996, ông Thái Dịch Triết đi tìm mua trà ở khu Bút Thạch, thuộc xã Tín Nghĩa, huyện Nam Đầu, bão Herb ập đến khiến cho sông Chenyoulan đột nhiên tràn bờ đê. Chỉ trong tích tắc, lũ bùn đá cuốn trôi túp lều tranh bên cạnh ông Thái Dịch Triết. Ông thoát chết, nhưng bị kẹt ở giữa núi, bặt vô âm tín suốt mười mấy ngày liền.

Kinh nghiệm xương máu vô cùng sâu sắc ấy đã khiến cho ông Thái Dịch Triết hiểu được tầm quan trọng trong việc bảo vệ đất và nước, và cũng giúp ông nhận ra rằng bảo tồn núi trà là một việc làm vô cùng cấp thiết. “Việc bảo tồn núi trà được bắt đầu bằng sự tham gia của người tiêu dùng và sự đồng hành cùng nông dân trồng trà”. Trải qua nhiều năm tìm tòi nghiên cứu, ông từng bước đưa ý tưởng của mình đến với các hộ trồng trà của Đài Loan, từ Bình Lâm đến Thạch Đĩnh (Shiding), từ khu Danh Gian (Mingjian) của huyện Nam Đầu đến hồ Nhật Nguyệt, rồi lại từ khu vực núi A Lý đến khu Cao Đài của huyện Đài Đông. “Nói là đồng hành nhưng thực ra là khơi gợi lại ký ức về thời kỳ trồng trà của ông bà trong trí nhớ của những nông dân bây giờ, đồng thời cũng giúp ruộng đất khôi phục lại trạng thái tự nhiên, không cần bón phân, không cần thuốc trừ sâu”. Áp dụng phương pháp trồng trà tự nhiên, từng bước khắc phục khó khăn, chắc chắn sẽ tìm ra được điểm cân bằng giữa sản xuất và môi trường.

 

Vườn trà hữu cơ, bảo tồn sinh thái

“Tôi không trồng trà, tôi chỉ bảo vệ môi trường!”. Ông Du Tam Hòa (Yu Sanhe), người bắt đầu áp dụng phương pháp trồng trà tự nhiên tại khu Bình Lâm của thành phố Tân Bắc từ năm 2010, mang ra trà mùa đông vừa hái và chế biến xong và chia sẻ với ánh mắt ngời sáng: “Tôi chuyển sang trồng hữu cơ, không chỉ bảo vệ môi trường, mà còn giúp tôi bội thu vụ trà mùa đông”.

Ông Dư Tam Hòa giải thích, khi vừa mới bắt đầu chuyển hướng sang trồng vườn trà sinh thái, ngoài vấn đề bị giảm sản lượng, phiền phức nhất là “lây nhiễm từ sân vườn láng giềng”. “Hồi 4, 5 năm trước, một nông dân gần đó đã vô tình cho biết anh ta phải phun thuốc trừ sâu đến ba lần lá trà mới mọc ra. Tôi mới phát hiện ra rằng thì ra do anh ta phun thuốc nhiều như vậy nên sâu bọ chạy hết sang vườn trà của tôi. Thảo nào vườn trà của tôi bị ăn sạch”. Để đối phó với vấn đề vườn hàng xóm phun thuốc trừ sâu, ông Dư Tam Hòa đã cố tình không thu hoạch trà vào tháng 8, đợi đến khi vườn bên cạnh phun xong thuốc vào tháng 9, do lá trà trên cây đã già, sâu bọ từ vườn hàng xóm kéo sang không thích ăn lá già, rồi đợi đến tháng 10 thì cây mọc mầm non mới, cũng là lúc thu hoạch trà mùa đông.

Trải qua những tháng ngày bị giảm sản lượng, thâm hụt vốn, phải vay vốn của Ủy ban Nông nghiệp để sống qua ngày, ông Dư Tam Hòa cuối cùng cũng khổ tận cam lai, cũng giống như trà của ông, từ tốn mà bền vững, nhất là loại trà trắng và trà vàng của ông, nước trà thanh đạm, nhưng vị ngọt thì vẫn đọng lại trên chót lưỡi.

Ở thượng nguồn khu vực tích nước của hồ chứa nước Phỉ Thúy (Feitsui Reservoir), nơi có vườn trà hơn 1.000 hecta phân bố ở khu Bình Lâm và Thạch Đĩnh, trong đó vẫn còn đến 90% hộ nông dân áp dụng cách trồng trà thường dùng, thường xuyên sử dụng nhiều phân bón và thuốc trừ sâu trong suốt thời gian dài, khiến cho đất bị chua và làm tăng mối lo ngại về phì dưỡng ở khu hồ chứa nước này. Ngoài ông Dư Tam Hòa, 30 nông dân trồng trà thuộc nhóm trồng và sản xuất trà hữu cơ số 7 và số 8 ở Bình Lâm cũng đều nỗ lực phục hồi và bảo tồn vườn trà sinh thái, giảm thiểu tổn hại cho hồ chứa nước Phỉ Thúy do phương pháp canh tác thường lệ gây ra.

Ngoài ra còn có ông Huỳnh Bách Quân (Huang Bojun), người sáng lập thương hiệu Taiwan Blue Magpie Tea, với khái niệm “Phục hồi lưu vực sông”, từ năm 2013 đến nay, ông đã thuyết phục được 14 nông dân ở khu vực Bình Lâm gia nhập hàng ngũ không sử dụng thuốc trừ sâu và phân bón hóa học.

Ông Huỳnh Bách Quân lấy “sinh thái” làm nền tảng cho thương hiệu của mình và đưa ra những chiến lược marketing như kêu gọi tài trợ từ doanh nghiệp, tham quan du lịch tại nơi sản xuất. Thông qua việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và sự tham gia của người tiêu dùng, mọi người cùng nhau nỗ lực vì mục tiêu thân thiện với môi trường trong phạm trù của việc uống trà.

Uống trà là sự tái hiện của tự nhiên, đồng thời là một kiểu thẩm mỹ và thái độ của cuộc sống. Thông qua việc bảo tồn núi trà, thân thiện với môi trường, điều mà thiên nhiên đáp lại, chính là một tách trà ngon tràn đầy sức sống.

X 使用【台灣光華雜誌】APP!
更快速更方便!